دلشدگان

فیلم سینمایی

دلشدگان

تماشا و اطلاعات

انتشار۱۳۷۰

مدت۱۸۰ دقیقه (نسخه اصلی)؛ ۹۰ دقیقه (نسخه کوتاه‌شده)

کشورایران

زبانفارسی

پوستر فیلم دلشدگان

عوامل اصلی

کارگردانعلی حاتمی

تهیه‌کنندهعلی حاتمی

نویسندهعلی حاتمی

فیلمنامهعلی حاتمی

داستاندلشدگان در سال‌های پایانی حکومت قاجار و دوران سلطنت احمدشاه می‌گذرد. تاجر و سرمایه‌گذاری فرنگی به بهانه رونق فرهنگ و هنر، گروهی از نوازندگان و ردیف‌دانان برجسته ایرانی را برای ضبط صفحات گرامافون و حفظ ردیف‌های اصیل موسیقی ایرانی از گزند فراموشی، به خارج از کشور (پاریس) دعوت می‌کند...

عوامل فنی

موسیقیحسین علیزاده

فیلم‌بردارمحمود کلاری

تدوینروح‌الله امامی

بازیگران

امین تارخ، اکبر عبدی، فرامرز صدیقی، سعید پورصمیمی، محمدعلی کشاورز، جلال مقدم، لیلا حاتمی، حمید جبلی، جمشید هاشم‌پور، شهلا ریاحی، فتحعلی اویسی، رقیه چهره‌آزاد، توران مهرزاد، سعید امیرسلیمانی، عنایت بخشی، منصور والامقام، علی‌اصغر گرمسیری

دلشدگان فیلمی سینمایی به نویسندگی، کارگردانی، تهیه‌کنندگی و طراحی صحنه علی حاتمی و محصول سال ۱۳۷۰ش است. این فیلم درام تاریخی و موزیکال، داستان سفر گروهی از موسیقی‌دانان ایرانی در دوران قاجار به اروپا برای ضبط ردیف‌های موسیقی اصیل ایرانی بر روی صفحه گرامافون را روایت می‌کند. در این فیلم بازیگرانی چون امین تارخ، اکبر عبدی، فرامرز صدیقی، سعید پورصمیمی، محمدعلی کشاورز، جلال مقدم، حمید جبلی، جمشید هاشم‌پور، شهلا ریاحی، فتحعلی اویسی، رقیه چهره‌آزاد، توران مهرزاد و لیلا حاتمی به ایفای نقش پرداخته‌اند. موسیقی متن فیلم توسط حسین علیزاده ساخته شده و قطعات آوازی آن با صدای محمدرضا شجریان اجرا شده است. محمود کلاری مدیر فیلم‌برداری، روح‌الله امامی تدوین‌گر و عبدالله اسکندری طراح چهره‌پردازی این اثر بوده‌اند.

داستان فیلم

داستان فیلم سینمایی «دلشدگان» در سال‌های پایانی حکومت قاجار و دوران سلطنت احمدشاه می‌گذرد. تاجر و سرمایه‌گذاری فرنگی به بهانه رونق فرهنگ و هنر، گروهی از نوازندگان و ردیف‌دانان برجسته ایرانی را برای ضبط صفحات گرامافون و حفظ ردیف‌های اصیل موسیقی ایرانی از گزند فراموشی، به خارج از کشور (پاریس) دعوت می‌کند. این سفر با پادرمیانی یکی از مقامات دولتی و تجار ایرانی به نام میرزامحمود شکل می‌گیرد. سرپرستی گروه را حسین‌آقا دلنواز بر عهده دارد و ناصرخان دیلمان (نوازنده کمانچه)، طاهرخان بحرنور (خواننده)، آقافرج بوسلیکی (نوازنده تنبک و آشپز گروه) و عیسی‌خان وزیر او را همراهی می‌کنند.

گروه پس از رسیدن به مقصد با بدعهدی و انصراف سرمایه‌گذار فرنگی روبه‌رو می‌شود. اعضای گروه تصمیم می‌گیرند با هزینه شخصی و حتی فروش دارایی‌های خود، امر ضبط موسیقی را به پایان برسانند. در طول این سفر، طاهرخان بحرنور دلباخته شاهزاده نابینای ترک می‌شود. طاهر به بیماری سل مبتلا شده و در غربت جان می‌سپارد. هنگام بازگشت اعضای گروه با کشتی از دریای سیاه، در میانه نبرد میان نیروهای عثمانی و روسیه، کشتی بر اثر اصابت گلوله توپ منفجر شده و صفحات ضبط شده به دریا می‌ریزند.

عوامل فیلم

تصویری از حمید جبلی، اکبر عبدی و امین تارخ در نمایی از فیلم دلشدگان

بازیگران

بازیگران فیلم سینمایی «دلشدگان» و نقش‌های آنان عبارت‌اند از:

• امین تارخ در نقش طاهرخان بحرنور (خواننده گروه)
• اکبر عبدی در نقش آقافرج بوسلیکی (نوازنده تنبک و آشپز گروه)
• فرامرز صدیقی در نقش حسین‌آقا دلنواز (سرپرست گروه و استاد موسیقی)
• سعید پورصمیمی در نقش ناصرخان دیلمان (نوازنده کمانچه)
• محمدعلی کشاورز در نقش میرزامحمود (تاجر و مقام دولتی واسطه دربار)
• جلال مقدم در نقش عیسی‌خان وزیر
• لیلا حاتمی در نقش شاهزاده نابینای ترک
• حمید جبلی
• جمشید هاشم‌پور در نقش سفیر
• شهلا ریاحی
• فتحعلی اویسی در نقش مسیو ژولی
• رقیه چهره‌آزاد
• توران مهرزاد
• سعید امیرسلیمانی
• عنایت بخشی
• منصور والامقام
• علی‌اصغر گرمسیری

عوامل تولید

عوامل فنی و تولید این فیلم عبارت‌اند از:

• نویسنده، کارگردان، تهیه‌کننده و طراح صحنه و لباس: علی حاتمی
• مدیر فیلم‌برداری: محمود کلاری
• آهنگساز: حسین علیزاده
• خواننده: محمدرضا شجریان
• تدوین: روح‌الله امامی
• طراح چهره‌پردازی: عبدالله اسکندری
• صدابرداران صحنه: بهروز معاونیان و ساسان نخعی
• صداگذاری و میکس: محمدرضا دلپاک و اسحاق خانزادی
• مدیر تولید: حیدر عمرانی
• جلوه‌های ویژه: مهرداد گریبانی

تولید

تصویری از لیلا حاتمی و امین تارخ در فیلم دلشدگان

داستان فیلم «دلشدگان» برداشتی آزاد و تلفیقی خیالی از سه گزارش و واقعه تاریخی در دوره قاجار است که شامل سفر سید حسین طاهرزاده و گروهش به خارج از کشور، سردرگمی آنان در فرنگ و نابودی صفحات در جریان جنگ جهانی اول می‌شود. به گفته حسین علیزاده، پیش از آغاز فیلم‌برداری، بازیگران فیلم (به جز اکبر عبدی که سابقه نواختن تنبک داشت) به مدت دو تا سه ماه در کلاس‌های آموزش رفتار با ساز و نحوه دست گرفتن آن شرکت کردند. به نوشته روزنامه خراسان، شخصیت عیسی‌خان وزیر با بازی جلال مقدم بر اساس میرزا عیسی‌خان وزیر از رجال قاجار نام‌گذاری شده، اما ماجرای او در فیلم جنبه تاریخی واقعی ندارد.

بخش‌هایی از فیلم‌برداری در کاخ گلستان تهران انجام شد که کارگاه‌های دکور، خیاطی و ساخت وسایل در زیرزمین آن فعال بودند. همچنین بخش‌هایی از فیلم‌برداری خارجی در شهر بوداپست مجارستان صورت گرفت. اشعار تصانیف فیلم توسط علی حاتمی و با استفاده از ۵۰۰ واژه محاوره‌ای دوره قاجار سروده شد که پس از مشورت با محمدرضا شجریان، توسط فریدون مشیری اصلاح فنی گردید. حسین علیزاده موسیقی فیلم را بر اساس تم اشعار حاتمی و در قالب تصنیف‌سازی‌های دوره قاجار ساخت. به گفته حسین علیزاده، به دلیل مشکلات مالی در یک‌سوم پایانی فیلم‌برداری، صحنه پایانی با تابلوی نقاشی به تصویر کشیده شد که وی و محمدعلی کشاورز آن را دور از انتظار و شوکه‌کننده توصیف کردند.

اکران و نمایش

فیلم سینمایی «دلشدگان» محصول سال ۱۳۷۰ش است. این فیلم در شبکه سه و شبکه یک جام جم پخش تلویزیونی داشته است. نسخه اصلی این فیلم ۱۸۰ دقیقه بوده که بعدها به نسخه ۹۰ دقیقه‌ای کاهش یافته است.

فیلمخانه ملی ایران نسخه مرمت و بازسازی شده دیجیتال «دلشدگان» را در سال ۱۴۰۴ش هم‌زمان با برگزاری جشنواره جهانی فیلم فجر برای نخستین بار روی پرده بزرگ به نمایش گذاشت. مرمت صدای این اثر به دلیل عدم دسترسی به نوار کامل صدا سال‌ها متوقف مانده بود. همچنین در ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ش در برنامه «کلاسیک‌های کانون» به همت کانون کارگردانان سینمای ایران و موزه سینما، نسخه مرمت‌شده ۹۰ دقیقه‌ای فیلم به نمایش درآمد.

بازخورد

فروش و استقبال

به گزارش خبرگزاری مهر، فیلم «دلشدگان» به دلیل توجه به عناصر شعر و موسیقی ایرانی و ریزه‌کاری‌های طراحی صحنه و لباس مورد توجه مخاطبان قرار گرفت. در مرداد ۱۴۰۵ش، نسخه مرمت‌شده این فیلم در موزه سینمای ایران به نمایش درآمد.

تقدیر از عوامل فیلم دلشدگان

نقد و بررسی

نقد هنری

شاهپور عظیمی در ماهنامه سینمایی فیلم به تلفیق موسیقی حسین علیزاده، صدای محمدرضا شجریان و اشعار فریدون مشیری با روایت فیلم اشاره کرده است. وی به غلبه کلام بر تصویر، میزانسن‌های رو به دوربین و ثبات دوربین اشاره کرده و فن بیان بازیگران را به دلیل عدم استفاده از دوبله متداول در آثار حاتمی، متفاوت دانسته است.

نقد اجتماعی

به گزارش خبرگزاری مهر، فیلم «دلشدگان» به بررسی نگاه عامه مردم به موسیقی‌دانان و تابوی «مطرب» خواندن نوازندگان در جامعه پرداخته و تصویرگر هنرمندانی فرهیخته است که دارایی خود را صرف اعتلا و حفظ هنر می‌کنند. همچنین در همین گزارش آمده است که فیلم «دلشدگان» به نقد عدم حمایت عملی دولت وقت و بازرگانان خارجی از هنرمندان می‌پردازد، به‌طوری‌که حامیان ادعایی در عمل هنرمندان را رها می‌کنند.

حاشیه‌ها

محمدرضا شجریان اعلام کرد که به درخواست حسین علیزاده به‌صورت افتخاری در این فیلم خوانده است اما به دلیل شرط عدم درج صدا روی تصویر بازیگر، در صحنه‌های تصنیف‌خوانی نمای بسته از خواننده نشان داده نشد و وی از سانسور فیلم با تعبیر «له شدگان» یاد کرد. محمود کلاری نیز بیان کرد که علی حاتمی از نسخه کوتاه شده ۹۰ دقیقه‌ای ناراضی بود و از آن با عنوان «له شدگان» یاد می‌کرد.

در خرداد ۱۳۹۵ش (می ۲۰۱۶میلادی) در جشنواره فیلم کن، هنگام حضور عوامل فیلم فروشنده شامل اصغر فرهادی، شهاب حسینی و ترانه علیدوستی بر روی فرش قرمز، تصنیف «دلشدگان» با صدای محمدرضا شجریان پخش شد. همچنین شهرام ناظری بیان کرد که پیشتر علی حاتمی با وساطت جمشید مشایخی از او برای خوانندگی در «دلشدگان» دعوت کرده بود.

جوایز و افتخارات

فیلم سینمایی «دلشدگان» به عنوان تنها اثر سینمایی دربارهٔ تاریخ موسیقی ایران و پاسداشت استادان موسیقی به مناسبت هزاره باربد شناخته می‌شود.