شاعر زباله‌ها

شاعر زباله‌ها فیلمی سینمایی به کارگردانی محمد احمدی و نویسندگی محسن مخملباف در درام اجتماعی است که در سال ۱۳۸۴ش تولید شد. این فیلم داستان رفتگری جوان را روایت می‌کند که از طریق بررسی کیسه‌های زباله منازل در ساعات شب، پی به رازها و زندگی خصوصی ساکنان بَرده و درگیر رابطه‌ای عاطفی و تک‌گویه با زنی نویسنده می‌شود. فرزین محدث، لیلا حاتمی و محمد اسکندری از بازیگران اصلی این اثر هستند. این اثر که نخستین فیلم بلند داستانی محمد احمدی در مقام کارگردان محسوب می‌شود، به مدت حدود چهار سال توقیف بود و سرانجام در بهمن ۱۳۸۸ش پروانه نمایش گرفت و اکران گردید. شاعر زباله‌ها موفق به کسب جوایز بین‌المللی از جمله جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران از جشنواره بین‌المللی فیلم میلان، جایزه اول جشنواره بین‌المللی فیلم دیدار تاجیکستان و جایزه کلیسای جهانی از جشنواره بین‌المللی فیلم اوکراین شده است.

داستان فیلم

روایت فیلم دربارهٔ رفتگر جوانی است که آرزوی ورود به دانشگاه و تحصیل در رشته ادبیات را داشته است. او در مسیر کاری شبانه خود با جمع‌آوری کیسه‌های زباله از در منازل، به اسرار و مکتوبات درون خانه‌ها پی می‌برد. او کیسه‌های زباله خانه‌های مختلف را باز کرده و با کنار هم قرار دادن تکه‌های کاغذ، نامه‌های پاره‌شده و شعرهای دورریخته‌شده، داستان زندگی ساکنان را بازخوانی می‌کند.

یکی از این خانه‌ها محل سکونت زنی نویسنده و تنها است. رفتگر با جمع‌آوری زباله‌های این زن و چسباندن کاغذپاره‌های او، دلبسته و شیفته وی می‌شود و پیوند عاطفی یک‌طرفه‌ای میان او و زن نویسنده شکل می‌گیرد. او تلاش می‌کند بدون رویارویی مستقیم و با اتکا به آگاهی از رازهای زن، از او حمایت کند. در طول داستان، رفتگر با پیرمردی شاعر نیز مواجه می‌شود که از پنجره خانه‌اش با او گفتگو کرده و دروس شاعری به او می‌دهد. فضای کلی فیلم در پاییز و زمستانی دلگیر و خلوت با صدای آژیر و تعقیب بستر داستانی تلخ اما با لحنی شاعرانه روایت می‌شود.

عوامل فیلم

بازیگران

• فرزین محدث در نقش رفتگر
• لیلا حاتمی در نقش زن نویسنده
• محمد اسکندری
• صابر ابر
• احمد مهران‌فر
• هوشنگ قوانلو
• فرامرز هاشم‌زاده
• اقبال فتحعلی‌زاده
• نقی ساوری
• قربانعلی سلطانی
• عطاءالله مرادی در نقش ممتهن

عوامل تولید

• کارگردان: محمد احمدی
• نویسنده: محسن مخملباف
• مدیر فیلم‌برداری: محمد آلادپوش
• طراح چهره‌پردازی: عبدالله اسکندری
• آهنگساز: محمدرضا درویشی
• صدابردار: محمود سماک‌باشی
• دستیار صدابردار: حامد صمدزاده
• طراح صحنه و لباس: محمود غلامی
• دستیار اول کارگردان: علیرضا نجف‌زاده
• برنامه‌ریز: علیرضا نجف‌زاده و محمود غلامی
• مشاور هنری: پرویز پرستویی
• عکاس: حافظ احمدی
• چهره‌پرداز: محمدرضا زاهدشکرابی
• مدیر تدارکات: علی‌اصغر جبارپور

تولید

مراحل تولید

فیلم سینمایی شاعر زباله‌ها نخستین اثر بلند داستانی محمد احمدی در مقام کارگردان است که در سال ۱۳۸۴ش ساخته شد. محمد احمدی که پیشتر به عنوان مدیر فیلم‌برداری، عکاس و مدیر تولید در سینمای ایران فعالیت داشت، ساخت این فیلم را بر اساس فیلم‌نامه‌ای از محسن مخملباف آغاز کرد. سرمایه‌گذاری و تهیه ابتدایی این اثر بر عهده خانه فیلم مخملباف بود. مدیریت فیلم‌برداری را محمد آلادپوش، چهره‌پردازی را عبدالله اسکندری و ساخت موسیقی متن را محمدرضا درویشی بر عهده داشتند. محمد احمدی علت انتخاب لیلا حاتمی برای نقش زن نویسنده را انطباق کامل چهره او با تصویر ذهنی خود از این شخصیت اعلام کرده است.

اکران و نمایش

شاعر زباله‌ها در سال ۱۳۸۴ش در بخش «جشنواره جشنواره‌ها» در بیست و چهارمین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. پس از آن، فیلم در مرحله دریافت پروانه نمایش با اصلاحاتی روبه‌رو شد که پس از رایزنی‌ها بدون اعمال این اصلاحات پروانه نمایش گرفت، اما به دلیل تغییر مدیران در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و عدم صدور مجوز در آن مقطع، به مدت حدود چهار سال توقیف گردید.

در دی ۱۳۸۸ش، مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از رفع توقیف فیلم و دریافت پروانه نمایش عمومی آن خبر داد. اکران عمومی فیلم از روز چهارشنبه ۲۸ بهمن ۱۳۸۸ش در سینماهای تهران از جمله پردیس ملت، پردیس زندگی، آزادی، عصر جدید، اریکه ایرانیان و جوان آغاز شد. همچنین این فیلم پس از موفقیت در جشنواره فیلم کیف در مهر ۱۳۸۵ش، به عنوان نخستین اثر سینمایی ایرانی امکان اکران عمومی در سه سینمای شهر کیف اوکراین را به دست آورد.

بازخورد

فروش و استقبال

فیلم سینمایی شاعر زباله‌ها در دو روز نخست اکران عمومی خود در بهمن ۱۳۸۸ش، با نمایش در ۸ سالن سینمایی در تهران به فروشی معادل ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان دست یافت. این میزان فروش در مقایسه با سایر فیلم‌های هم‌زمان در جدول اکران پایینی ارزیابی گردید. محمد احمدی کارگردان فیلم با اشاره به تجربی اکران اثر اعلام کرد این فیلم برای گیشه ساخته نشده و نباید توقع زیادی از فروش آن در گیشه داشت.

نقد و بررسی

نقد هنری

در نقدهای هنری منتشرشده، لحن شاعرانه فیلم و حفظ تعادل میان واقع‌گرایی و فانتزی مورد توجه قرار گرفته است. در یادداشتی در روزنامه جام‌جم به طراحی صحنه کانکس محل زندگی رفتگران که با وجود قرار گرفتن در میان زباله‌ها، محیطی تمیز با گلدان‌های گل ایجاد شده بود، به عنوان نمونه‌ای از فضای شاعرانه اثر اشاره گردید. همچنین بازی فرزین محدث در نقش رفتگر و لیلا حاتمی در نقش زن نویسنده و انطباق فیزیک چهره آنان با نقش‌ها مثبت ارزیابی شد. در مقابل، در تحلیلی در بلاگ نماوا، ریتم کند فیلم، درام بی‌افت‌وخیز و عدم توسعه کامل کاراکترهای مکمل از نقاط ضعف اثر دانسته شد.

نقد اجتماعی

در نقد و بررسی‌های اجتماعی، شاعر زباله‌ها به عنوان یکی از معدود آثار سینمای ایران که به زندگی و موقعیت رفتگران می‌پردازد مورد بررسی قرار گرفت. احسان رحیم‌زاده در روزنامه جام‌جم، این اثر را در کنار فیلم نارنجی‌پوش ساخته داریوش مهرجویی، نمایانگر نگاهی محترمانه به کارگران شهرداری دانست که بدون پرداختن به صنف رفتگران، بستر داستانی عاشقانه و موقعیت تنهایی انسان‌ها در جامعه شهری را به تصویر کشیده است.

نقد سیاسی

از منظر سیاسی و ایدئولوژیک، فیلم با واکنش‌های انتقادی از سوی برخی رسانه‌ها مواجه شد. خبرنامه دانشجویان ایران در تحلیلی با عنوان «منورالفکری در زباله‌ها»، فضای فیلم را تیره، خفقان‌آور و امنیتی خواند و آن را بازتابی از انزوای روشنفکران و تصویری سیاه‌نما از دوران سازندگی توصیف کرد. همچنین خبرگزاری دانشجو (SNN) در اسفند ۱۳۸۸ش با انتشار نقدی صریح، ساختار ریتمی فیلم را ناموزون و کشدار دانست و با انتقاد شدید از فیلم‌نامه محسن مخملباف و اظهارات رسانه‌ای کارگردان، اثر را فاقد مؤلفه‌های سرگرم‌کنندگی خواند.

حاشیه‌ها

در دی ۱۳۸۸ش و پس از اعلام خبر رفع توقیف شاعر زباله‌ها، برخی روزنامه‌ها از جمله کیهان و جمهوری اسلامی و سایت جهان‌نیوز، اخباری مبنی بر انتساب مالکیت فیلم به محسن مخملباف منتشر کردند. در پی این ادعاها، روابط عمومی معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ۱ بهمن ۱۳۸۸ش با صدور اطلاعیه‌ای اعلام کرد مالکیت تمام حقوق فیلم متعلق به محمد احمدی است و نام شخص دیگری در پروانه‌ها و عنوان‌بندی فیلم وجود ندارد.

همچنین اظهارات محمد احمدی در مصاحبه با خبرگزاری مهر مبنی بر اینکه «شاعر زباله‌ها برای سرگرمی ساخته نشده است»، بازتاب‌ها و واکنش‌های متعددی در رسانه‌های سینمایی و تحلیلی ایجاد کرد.

جوایز و افتخارات

سال	رویداد / جشنواره	بخش / رده	دریافت‌کننده	نتیجه	منبع
۱۳۸۵ / ۲۰۰۶م	جشنواره بین‌المللی فیلم میلان	بهترین فیلم از نگاه تماشاگران	محمد احمدی	برنده
۱۳۸۵ / ۲۰۰۶م	جشنواره بین‌المللی فیلم اوکراین (جشنواره فیلم کیف)	جایزه بزرگ کلیسای جهانی (Ecumenical Award)	محمد احمدی	برنده
۱۳۸۵ / ۲۰۰۶م	جشنواره بین‌المللی فیلم دیدار تاجیکستان (دوره دوم)	جایزه اول (اصلی) بهترین فیلم	محمد احمدی	برنده
۱۳۸۵ / ۲۰۰۶م	جشنواره بین‌المللی فیلم ریل‌ورد کانادا	جایزه بین‌المللی جشنواره	محمد احمدی	برنده

علاوه بر جوایز فوق، فیلم سینمایی شاعر زباله‌ها در جشنواره‌های بین‌المللی متعدد دیگری از جمله جشنواره بین‌المللی فیلم هنگ‌کنگ (بخش نمای باز)، جشنواره بین‌المللی فیلم پوسان، جشنواره بین‌المللی فیلم گوتبرگ، جشنواره بین‌المللی فیلم شیکاگو، جشنواره موزه هنرهای بوستون، جشنواره بین‌المللی فیلم آرسنال و جشنواره فیلم‌های مستقل آسیا به نمایش درآمده است.