مسافر ری

مسافر ری فیلمی سینمایی به نویسندگی و کارگردانی داوود میرباقری و تهیه‌کنندگی منوچهر محمدی محصول سال ۱۳۷۹ش در ژانر تاریخی و مذهبی است. این اثر که سومین فیلم بلند سینمایی سازنده‌اش به‌شمار می‌رود، روایتگر هجرت تاریخی حضرت عبدالعظیم حسنی از سامرا به شهر ری در سده سوم هجری قمری و در دوران خلافت عباسی است. داریوش ارجمند در نقش عبدالعظیم حسنی، جمشید هاشم‌پور، محمدرضا شریفی‌نیا، ویشکا آسایش، پروانه معصومی و حسن پورشیرازی از بازیگران اصلی این فیلم هستند. این اثر علاوه بر نمایش در سالن‌های سینما، در قالب مجموعه‌ای تلویزیونی نیز از شبکه‌های مختلف سیما به روی آنتن رفته و در نوزدهمین دوره جشنواره فیلم فجر موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین چهره‌پردازی و در پنجمین جشن خانه سینما برنده تندیس بهترین طراحی لباس شده است.

داستان فیلم

روایت فیلم در سده سوم هجری قمری جریان دارد و هم‌زمان با دوره خلافت متوکل عباسی (دهمین خلیفه عباسی) و دوران امامت امام هادی (ع) (دهمین پیشوای شیعیان) است. عبدالعظیم حسنی که از شاگردان و مریدان امام هادی (ع) و از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) است، مورد غضب دستگاه خلافت عباسی قرار می‌گیرد. پس از تخریب بارگاه امام حسین (ع) در کربلا به دستور عمال خلیفه، عبدالعظیم حسنی به توصیه امام هادی (ع) مهاجرتی طولانی را از عراق به سمت ایران و شهر ری آغاز می‌کند.

این هجرت دارای ابعاد سیاسی بوده و عبدالعظیم حسنی در مسیر سفر حامل پیام امام هادی (ع) به علویان ایران است. او در طول این سفر پرماجرا با اقوام، نژادها و خرده‌فرهنگ‌های گوناگون ساکن ایران روبه‌رو شده و در مواجهه با خطرات و رویدادهای گوناگون، آموزه‌های فرهنگ تشیع را بازگو می‌کند. در پایان این سفر خطیر و انباشته از مخاطرات، او به مقصد نهایی خود در ری می‌رسد.

عوامل فیلم

بازیگران

فهرست بازیگران فیلم و نقش‌های آنان به شرح زیر است:

• داریوش ارجمند در نقش عبدالعظیم حسنی
• جمشید هاشم‌پور در نقش ابوعون
• محمدرضا شریفی‌نیا در نقش متوکل عباسی
• ویشکا آسایش در نقش روشنک
• پروانه معصومی در نقش فاطمه (همسر عبدالعظیم)
• عنایت بخشی در نقش ابواسحق
• رضا ژیان در نقش ایتاخ
• حسن پورشیرازی در نقش مأمور خلیفه
• عنایت‌الله شفیعی در نقش سلیمان طبری
• ژاله علو
• سعید نیک‌پور در نقش حسن بن زید
• سیروس گرجستانی در نقش موبد
• سیاوش طهمورث در نقش شیرخان
• رضا رویگری در نقش بادپا
• رسول نجفیان در نقش کاروانسرادار
• رضا کرم‌رضایی در نقش قاضی
• سیروس ابراهیم‌زاده در نقش وصیف
• زهره حمیدی در نقش ماه‌بی‌بی
• کاظم هژیرآزاد در نقش سردار عباسی (فتح بن خاقان)
• فریده سپاه‌منصور در نقش مشاطه
• غلامرضا طباطبایی در نقش داعی
• بهناز جعفری
• رحمان باقریان در نقش خادم قبر امام حسین (ع)
• ستاره اسکندری در نقش رکسانا
• تورج فرامرزیان در نقش زائر قمی
• محسن قاضی‌مرادی در نقش خازم
• فرهاد خان‌محمدی در نقش فرمانده
• حسین پاکدل در نقش پسر شیرخان
• حدیث فولادوند
• عزیزالله هنرآموز در نقش محمود نیشابوری
• حسن میرباقری در نقش مازیار و شبیه سیاوش
• علی آزادمنش در نقش زائر قمی
• امیریل ارجمند در نقش پسر عبدالعظیم
• سحرناز علوی
• شهرزاد نوربخش
• شهرزاد صفوی
• محمدکاظم سالمی
• محمود بنفشه‌خواه
• مهرداد بازرگانی
• محسن سلیمانی
• علی میلانی
• عبادالله کریمی
• جواد زیتونی
• مجید دوقوزلو
• داوود اسکندری
• محمد ذوالفقاری
• حسین کساییان
• ابراهیم قاسمیان
• اکبری
• صادقپور
• سعید گرام
• رضا بیگ‌زاده
• امین بابادی
• شهاب راحله
• انوش معظمی
• جلال بیگدلی
• محمد نمازی
• حسن اله قلی‌زاده
• حسین نجفی
• مهدی فلاح
• آرش دلدار
• علی کریم
• حامد میرباقری
• پیام اسکندری
• فرزاد کاشانی
• نادر رجب‌پور

عوامل تولید

عوامل فنی و گروه تولید فیلم عبارتند از:

• کارگردان: داوود میرباقری
• نویسنده: داوود میرباقری
• تهیه‌کننده: منوچهر محمدی
• مجری طرح: پروانه پرتو
• مدیر فیلمبرداری: عزیز ساعتی
• تدوین: مهرزاد مینویی
• دستیار تدوین: کاوه ایمانی
• آهنگساز: فرهاد فخرالدینی
• دستیار آهنگساز: فرزاد فخرالدینی
• ضبط موسیقی: قاسم عابدینی
• طراح صحنه و لباس: محسن شاه‌ابراهیمی
• طراح صحنه و لباس: امیرحسین اثباتی
• طراح چهره‌پردازی: عبدالله اسکندری
• چهره‌پرداز: محبوبه اسکندری
• چهره‌پرداز: سیامک فرامرزی
• چهره‌پرداز: کامران خلج
• چهره‌پرداز: ایمان امیدواری
• چهره‌پرداز: مژگان نیمروزی
• چهره‌پرداز: مانی اسکندری
• چهره‌پرداز: پروانه پورمحمدی
• صداگذاری و میکس: محسن روشن
• سرپرست گویندگان: ناصر طهماسب
• دستیار اول کارگردان: فرید سجادی حسینی
• برنامه‌ریز: فرید سجادی حسینی
• دستیار کارگردان: جواد افشار
• گروه کارگردانی: علی عبدالله‌زاده
• گروه کارگردانی: رضا اصغری
• گروه کارگردانی: جمشید خندان
• جلوه‌های ویژه: اسدالله مجیدی
• عکاس: میترا محاسنی
• تصویربردار پشت صحنه: سروش مرشدیان
• طراح حرکات موزون: نادر رجب‌پور
• مدیر روابط عمومی: امیر پوریا
• مدیر تدارکات: پرویز میرخانی

تولید

مراحل تولید

طرح و سناریوی اولیه فیلم در حدود سال ۱۳۷۶ش به سفارش کارگاه فیلمنامه‌نویسی توسط داوود میرباقری به نگارش درآمد. پس از ابراز علاقه محمدعلی زم در حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی برای ساخت آن، با وجود برخی موانع اجرایی اولیه، منوچهر محمدی مسئولیت تهیه‌کنندگی اثر را عهده‌دار شد. مراحل تولید این پروژه سینمایی در سال ۱۳۷۸ش کلید خورد و فیلمبرداری آن در سال ۱۳۷۹ش به انجام رسید.

به گفته منوچهر محمدی، منابع و اسناد کتابخانه حضرت عبدالعظیم دستمایه پژوهشی نگارش فیلم‌نامه شد و در تیتراژ پایانی به مجموعه‌ای از این منابع تاریخی اشاره شد. علاوه بر آن، بن‌مایه و جهت‌گیری مفهومی اثر بر پایه دیدگاه‌های مرتضی مطهری در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» قرار گرفت تا هم‌افزایی فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی و برخورد فرهنگ علوی با خرده‌فرهنگ‌های بومی به تصویر درآید. با این حال، داوود میرباقری در نشست رسانه‌ای جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۷۹ش بیان داشت که اسناد تاریخی مکتوب دربارهٔ زندگی حضرت عبدالعظیم محدود به هفت تا هشت صفحه بوده و بخش عمده رویدادها، خرده‌پیرنگ‌ها و شخصیت‌ها بر اساس اقتضائات دراماتیک و در بستر ویژگی‌های آن مقطع تاریخی خلق شده‌اند.

سکانس بازسازی تخریب مزار امام حسین (ع) در منطقه‌ای در دزفول فیلمبرداری شد که طراحی صحنه و ساخت دکورهای آن سه ماه به طول انجامید. در بخش صدا، با وجود تمایل کارگردان به استفاده از شیوه صدابرداری سر صحنه، کمبود امکانات فنی در آن برهه باعث اجرای فرایند صداگذاری در استودیو شد. با این حال، بر خلاف رویه متداول فیلم‌های تاریخی که از گویندگان حرفه‌ای برای دوبله استفاده می‌کردند، بخش عمده بازیگران اصلی این فیلم به جای شخصیت‌های خود به گویندگی پرداختند.

اکران و نمایش

نخستین نمایش فیلم در بهمن ۱۳۷۹ش و در جریان برگزاری نوزدهمین دوره جشنواره فیلم فجر رقم خورد. اکران عمومی فیلم در سالن‌های سینما از تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۸۰ش آغاز شد و تا ۱۹ دی ۱۳۸۰ش ادامه یافت. این اثر در دوره اکران خود بیش از ۲۰ هزار مخاطب را در سینماها جذب کرد.

پس از نمایش در سینماها، نسخه‌ای گسترده‌تر از این فیلم در قالب یک مجموعه تلویزیونی پنج تا شش قسمتی تهیه و از شبکه دو سیما، شبکه آی‌فیلم، شبکه چهار، شبکه نمایش و شبکه قرآن پخش شد. همچنین نسخه عربی این سریال با دوبله اختصاصی در دفتر بیروت شبکه الکوثر، در آذر ۱۳۹۸ش در پنج قسمت ۴۵ دقیقه‌ای از این شبکه به روی آنتن رفت.

بازخورد

فروش و استقبال

بر پایه گزارش‌های رسمی، فیلم در طول دوره اکران عمومی خود در زمستان ۱۳۸۰ش، به فروشی بالغ بر ۲۲ میلیون تومان در سینماها دست یافت. در گزارشی دیگر، رقم گیشه اثر حدود ۷ میلیون تومان قید شده است. اکران سینمایی فیلم هم‌زمان با فیلم سینمایی «مریم مقدس» صورت گرفت که در مقایسه با آن، با فروش کمتری همراه بود؛ اما پخش نسخه سریالی آن در تلویزیون توانست گستره مخاطبان اثر را افزایش دهد.

بر اساس نظرسنجی میدانی مرکز تحقیقات و مطالعات معاونت سینمایی که در روزهای ۱۱ و ۱۵ دی ۱۳۸۰ش در سینما استقلال تهران با جامعه آماری ۱۰۲۱ نفر انجام شد، ۴۸/۸ درصد از تماشاگران متأهل و ۴۸/۸ درصد مجرد بودند و جوانان در رده سنی ۱۶ تا ۳۵ سال ۷۳/۵ درصد از تماشاگران را تشکیل دادند. از نظر میزان تحصیلات، بیشترین سهم متعلق به دارندگان مدرک دیپلم (۴۲/۹ درصد) و فوق‌دیپلم (۳۴ درصد) بود و از حیث اشتغال، دانشجویان با ۴۳/۵ درصد و کارمندان با ۱۲/۷ درصد بیشترین فراوانی را به خود اختصاص دادند. از لحاظ انگیزه‌های انتخاب، شهرت کارگردان با ۳۸/۸ درصد و شهرت بازیگران با ۲۲/۴ درصد اصلی‌ترین عوامل ترغیب مخاطبان به تماشای اثر گزارش شدند و ۳۱/۶ درصد تماشاگران از طریق تبلیغات تلویزیونی و ۳۱ درصد از طریق پوستر و عکس مقابل سینما از اکران اثر مطلع شده بودند.

نقد و بررسی

نقد هنری

علی معلم، منتقد سینما و سردبیر ماهنامه دنیای تصویر، در دی ۱۳۸۰ش با اشاره به ساختار دراماتیک اثر بیان کرد که دستاورد میرباقری در این فیلم تبدیل یک روایت تاریخی غیردراماتیک به مجلس‌هایی مستقل و جذاب برای مخاطب بوده است. در تحلیلی منتشرشده توسط خبرگزاری ایرنا در مرداد ۱۳۹۱ش، بازی داریوش ارجمند به عنوان نقطه اتکای اثر ارزیابی شد که توانسته صفات صبوری و طمأنینه شخصیت را بازنمایی کند، هرچند به افت ریتم در پاره‌ای از ماجراهای فرعی فیلم‌نامه اشاره شده است. همچنین ساخت موسیقی متن اثر توسط فرهاد فخرالدینی به عنوان عنصری متناسب با فضاسازی صحنه‌های تاریخی مورد تحسین قرار گرفت.

امیر پوریا، منتقد سینما، در تیر ۱۳۸۹ش در ماهنامه فیلم، پرداخت اثر به لهجه‌ها و عادات اقوام گوناگون ایرانی نظیر مردم تبرستان و ری در گذر یک شخصیت عرب را عاملی مؤثر در ترسیم اصالت و تنوع هویت ایرانی دانست. همچنین پایان‌بندی فیلم و سکانس پایانی رسیدن به ری، از صحنه‌های واجد معنویت در سینمای دینی ایران تلقی شده است.

نقد اجتماعی

در بعد اجتماعی، مواجهه شخصیت اصلی فیلم با جریان‌ها و باورهای افراطی در آن مقطع تاریخی برجسته شده است؛ به ویژه سکانس مواجهه با برخی از توابین در حاشیه رود فرات که در اثر پشیمانی از وقایع گذشته دست به رفتارهای افراطی می‌زدند و شخصیت عبدالعظیم در جایگاه یک مصلح دینی با آنان به گفتگو و روشنگری می‌نشیند. آزادی ابوعون در بازار برده‌فروشان نیز از سوی منتقدان به عنوان تبیین رویکرد انسانی و رهایی‌بخش دین بازخوانی شده است.

نقد سیاسی

از منظر سیاسی، تمرکز فیلم بر مهاجرت سیاسی عبدالعظیم حسنی در دوران سرکوب جنبش‌های علوی توسط دستگاه خلافت متوکل عباسی مورد توجه قرار گرفته است. انتقال پیام رهبری دینی به علویان منطقه ری و اهمیت ژئوپلیتیک این خطه در سده‌های نخستین اسلامی به عنوان هسته پیش‌برنده درام تاریخی بازشناسی شده است.

حاشیه‌ها

در جریان فیلمبرداری صحنه تخریب دکور بارگاه امام حسین (ع) در شهرستان دزفول، به علت پیوند عاطفی اهالی منطقه با نمادهای مذهبی، گروهی از شهروندان مانع اجرای عملیات تخریب دکور شدند که در نهایت تصویربرداری صحنه با حضور و میانجی‌گری نیروی انتظامی و امام جمعه وقت شهر به سرانجام رسید.

در شهریور ۱۳۹۵ش، در جریان برگزاری نخستین جشنواره چهل‌چراغ که به تقدیر از آثار عاشورایی اختصاص داشت، داوود میرباقری در حاشیه دریافت جایزه این فیلم، در واکنش به اهانت یکی از نشریات به اهالی سینما، نسبت به ترویج چنین رویه‌هایی در فضای فرهنگی انتقاد کرد و خواستار موضع‌گیری مسئولان و بزرگان کشور شد. همچنین در اسفند ۱۳۹۱ش، در مراسم اختتامیه اولین جشنواره فرهنگی هنری حضرت عبدالعظیم، از داوود میرباقری و داریوش ارجمند به پاس خلق این اثر تجلیل شد.

جوایز و افتخارات

جوایز و نامزدی‌های فیلم در رویدادها و جشنواره‌های سینمایی به شرح جدول زیر است:

سال	رویداد / جشنواره	بخش / رده	نامزد / دریافت‌کننده	نتیجه	منبع
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره ۱۹)	بهترین چهره‌پردازی	عبدالله اسکندری	برنده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره ۱۹)	بهترین طراحی صحنه و لباس	محسن شاه‌ابراهیمی و امیرحسین اثباتی	نامزدشده
۱۳۸۰	جشن خانه سینما (دوره ۵)	بهترین طراحی لباس	محسن شاه‌ابراهیمی و امیرحسین اثباتی	برنده
۱۳۹۵	جشنواره چهل‌چراغ (دوره ۱)	بهترین فیلمنامه سینمایی	داوود میرباقری	برنده
۱۳۹۵	جشنواره چهل‌چراغ (دوره ۱)	بهترین کارگردانی سینمایی	داوود میرباقری	برنده
۱۳۹۵	جشنواره چهل‌چراغ (دوره ۱)	بهترین بازیگر نقش مکمل مرد	محمدرضا شریفی‌نیا	دیپلم افتخار