هزاردستان
مجموعه تلویزیونی هزاردستان به کارگردانی و نویسندگی علی حاتمی، از مهم‌ترین مجموعه‌های تلویزیونی تاریخی در ایران است که ساخت آن بین سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۶ش به طول انجامید و در سال ۱۳۶۷ش از شبکه یک صدا و سیما پخش شد. این سریال که روایتی چندلایه از تاریخ معاصر ایران را در دو برهه زمانی اواخر قاجار تا اوایل پهلوی اول و همچنین سال‌های پایانی حکومت رضا شاه تا شهریور ۱۳۲۰ش ارائه می‌دهد، داستان زندگی رضا خوشنویس (با بازی جمشید مشایخی) و نقش‌آفرینی شخصیت‌های تاریخی و خیالی را در بستر حوادث سیاسی و اجتماعی تصویر می‌کند. هزاردستان در سال ۱۳۹۷ش در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسید.
داستان فیلم
[ویرایش | ویرایش مبدأ]داستان این مجموعه تلویزیونی در دو دوره تاریخی معاصر ایران روایت می‌شود؛ بخش نخست مربوط به اواخر حکومت احمدشاه قاجار و آغاز سلطنت رضا شاه است و بخش دوم دوران پایانی حکومت رضا شاه و ورود متفقین به ایران در شهریور ۱۳۲۰ش را در بر می‌گیرد.[۱] شخصیت اصلی داستان، رضا تفنگچی است که در سال‌های پایانی دوران قاجار به عنوان تفنگچی فعالیت کرده و به پیشنهاد ابوالفتح صحاف به عضویت سازمانی مخفی به نام کمیته مجازات درمی‌آید.[۲] رضا تفنگچی در این دوران ترورهایی مانند قتل اسماعیل‌خان رئیس انبار غله تهران و متین‌السلطنه مدیر روزنامه عصر جدید را انجام می‌دهد، اما پس از افشای اسرار انجمن و تعقیب توسط شعبان استخوانی و نیروهای تامینات، از تهران متواری شده و به مشهد می‌رود.[۳]
در بخش دوم داستان، رضا تفنگچی با تغییر هویت به عنوان رضا خوشنویس به همراه همسرش قمربانو در مشهد زندگی می‌کند.[۱] با ورود مفتش شش‌انگشتی، رضا دستگیر شده و به تهران منتقل می‌شود تا تحت بازجویی و فشار قرار گیرد.[۱] این بازجویی‌ها موجب بازخوانی گذشته رضا خوشنویس و آشکار شدن نقش خان مظفر (هزاردستان) به عنوان هدایت‌کننده جریان‌های سیاسی پشت پرده می‌شود.[۴] سرانجام رضا خوشنویس به دستور خان مظفر و به دست غلام‌عمه به قتل می‌رسد.[۲]
عوامل فیلم
[ویرایش | ویرایش مبدأ]بازیگران
[ویرایش | ویرایش مبدأ]- جمشید مشایخی: رضا خوشنویس / رضا تفنگچی[۵]
- عزت‌الله انتظامی: خان مظفر (هزاردستان)[۵]
- داوود رشیدی: مفتش شش‌انگشتی[۵]
- علی نصیریان: ابوالفتح صحاف[۵]
- محمدعلی کشاورز: شعبون استخونی[۵]
- حسین گیل: سید مرتضی[۵]
- جعفر والی: رئیس نظمیه[۵]
- زری خوشکام: آمینه اقدس[۵]
- شهلا میربختیار: قمربانو[۵]
- افسر اسدی: شاهدخت[۵]
- پرویز پورحسینی: متین‌السلطنه[۵]
- محمد مطیع: غلام عمه[۵]
- اسماعیل محرابی: نصرالله خان[۵]
- جمشید لایق: پزشک[۵]
- رقیه چهره‌آزاد: قدسی[۵]
- جهانگیر الماسی: پزشک تازه از فرنگ برگشته[۵]
- هوشنگ بهشتی: جلال‌الملک[۵]
- اصغر همت: حسن سرباز[۵]
- لیلا حاتمی[۶]
- سروش خلیلی: متولی سقاخانه / جواهرفروش ارمنی / شهروند[۵]
عوامل تولید
[ویرایش | ویرایش مبدأ]- علی حاتمی: نویسنده و کارگردان[۷]
- مهرداد فخیمی: مدیر فیلم‌برداری[۷]
- مازیar پرتو: مدیر فیلم‌برداری[۷]
- مرتضی نی‌داوود: آهنگساز پیش‌درآمد (آواز اصفهان)[۶]
- مرتضی حنانه: تنظیم‌کننده و ساخت ارکستر موسیقی متن[۶]
- عبدالله اسکندری: طراح چهره‌پردازی[۸]
- حسن حسن‌دوست: تدوین‌گر[۹]
- علی کسمایی: مدیر دوبلاژ[۱۰]
- منوچهر اسماعیلی: گوینده سرپرست (به‌جای جمشید مشایخی، عزت‌الله انتظامی، محمدعلی کشاورز و جمشید لایق)[۱۰]
- ناصر طهماسب: گوینده (به‌جای علی نصیریان، جهانگیر فروهر، اسماعیل محرابی، اسماعیل محمدی و نعمت‌الله گرجی)[۱۰]
- ولی‌الله خاکدان: سرگروه و طراح اجرای دکور[۷]
- اسماعیل ارحام صدر: طراح دکور محله قدیمی[۱۱]
- احمد بخشی: دستیار کارگردان[۱۲]
تولید
[ویرایش | ویرایش مبدأ]مراحل تولید
[ویرایش | ویرایش مبدأ]ایده اولیه ساخت این مجموعه تلویزیونی در سال ۱۳۵۴ش با عنوان «جاده ابریشم» توسط علی حاتمی طرح‌ریزی شد و پس از پژوهش‌های اولیه و نگارش متن، در سال ۱۳۵۶ش قرارداد احداث شهرک سینمایی به امضا رسید.[۱۱] مراحل فیلم‌برداری اثر از پاییز سال ۱۳۵۸ش در لوکیشن‌هایی نظیر عمارت پیرنیا در لاله‌زار نو و سپس بازداشتگاه اقدسیه آغاز شد.[۱۱][۷] علی حاتمی برای نگارش متن‌ها بیش از ۱۰ بار فیلم‌نامه را بازنویسی کرد.[۶] طرح اولیه اثر شامل ۵۰ قسمت بود اما در مراحل ساخت و تصویب صدا و سیما، تعداد قسمت‌ها کاهش یافت.[۹]
مهم‌ترین دستاورد زیربنایی این مجموعه، ساخت شهرک سینمایی غزالی در زمین‌های ۱۰ هکتاری واقع در کیلومتر ۱۵ جاده تهران - کرج بود که ساخت آن از اسفند ۱۳۵۸ش بر اساس طرح علی حاتمی و اجرای ولی‌الله خاکدان آغاز شد.[۱۱][۷] برای ساخت این شهرک از معماران و متخصصان ایتالیایی الگوبرداری شد و عماراتی نظیر خیابان لاله‌زار، گراند هتل، ساختمان شهرداری، میدان توپخانه و کافه پارس بازسازی گردیدند.[۱۱][۷] کل مخارج این مجموعه تلویزیونی حدود ۹۰ میلیون تومان برآورد شد که ۲۸ قسمت آن فیلم‌برداری شد، اما به دلیل ممیزی‌ها و حذفیات مربوط به پوشش بازیگران زن، تنها ۱۵ قسمت از آن تدوین و پخش گردید و حدود ۱۱ ساعت از سریال حذف شد و ۱۳ قسمت نیز در بایگانی باقی ماند.[۱۲][۹]
پایان‌بندی اولیه در نظر گرفته شده توسط علی حاتمی بدین صورت بود که در روز عاشورا، سید مرتضی با اسب به خان مظفر نزدیک شده و او را به قتل می‌رساند؛ اما این سکانس به دلیل عدم تأمین بودجه ۳٫۵ میلیون تومانی ضبط نگردید و پایان سریال به سقوط رضا خوشنویس تغییر یافت.[۱۲]
اکران و نمایش
[ویرایش | ویرایش مبدأ]نخستین نوبت پخش مجموعه تلویزیونی هزاردستان از شبکه یک صدا و سیما در سال ۱۳۶۷ش در بعدازظهرهای روز جمعه انجام شد.[۱۳] بازپخش‌های بعدی این سریال در آبان ۱۳۸۹ش از شبکه یک، دی ۱۳۹۳ش (نسخه اچ‌دی) از شبکه آی‌فیلم، فروردین ۱۳۹۵ش از شبکه تهران و آبان ۱۴۰۴ش از شبکه آی‌فیلم به روی آنتن رفت.[۴][۵][۱۴][۱۵]
از روی این مجموعه تلویزیونی، دو فیلم سینمایی مجزا با تدوین واروژ کریم‌مسیحی تهیه و در سینماها اکران شد؛ فیلم سینمایی کمیته مجازات در سال ۱۳۷۷ش و فیلم سینمایی طهران روزگار نو در سال ۱۳۷۸ش به نمایش درآمدند.[۱][۱۰] همچنین در آبان ۱۳۹۷ش این اثر در فهرست ملی برنامه حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسید.[۱۶]
بازخورد
[ویرایش | ویرایش مبدأ]فروش و استقبال
[ویرایش | ویرایش مبدأ]پخش اولیه مجموعه هزاردستان در دهه ۱۳۶۰ش با استقبال گسترده مخاطبان مواجه گردید، به‌طوری که خیابان‌ها در زمان پخش آن خلوت می‌شد.[۱] پس از پایان پخش سریال، تورهای بازدیدی برای عموم مردم جهت بازدید از شهرک سینمایی غزالی ترتیب داده شد که با استقبال بالای بازدیدکنندگان همراه بود.[۱۷]
نقد و بررسی
[ویرایش | ویرایش مبدأ]نقد هنری
[ویرایش | ویرایش مبدأ]منتقدان هنری از جمله منصور ضابطیان و احمد طالبی‌نژاد، هزاردستان را اثری صاحب‌سبک و مبتنی بر الگوی قصه‌گویی شرقی و ساختار داستان در داستان (مشابه هزار و یک شب) ارزیابی کرده‌اند.[۹][۷] دیالوگ‌نویسی مسجع و شعرگونه علی حاتمی، استفاده از پیش‌درآمد آواز اصفهان مرتضی نی‌داوود با تنظیم ارکستری مرتضی حنانه در تیتراژ، و همچنین کیفیت دوبله با سرپرستی علی کسمایی از نقاط برجسته هنری اثر عنوان شده است.[۱][۱۰]
نقد اجتماعی
[ویرایش | ویرایش مبدأ]از منظر نقد اجتماعی، سریال به بازآفرینی مناسبات طبقاتی، زیست شهری پایتخت و فرهنگ سنتی مردم تهران در اوایل قرن چهاردهم خورشیدی پرداخته است.[۱۱] منتقدان اجتماعی به بازنمایی بازار، سلمانی‌ها، گراند هتل، و جریان استعمارستیزی در بستر اجتماعی ایران اشاره کرده‌اند.[۱۷][۳]
نقد سیاسی
[ویرایش | ویرایش مبدأ]برخی مورخان و منتقدان سیاسی بر ناهمخوانی‌های برخی وقایع سریال با اسناد دقیق تاریخی اشاره کرده‌اند؛ از جمله زمان‌بندی سرشماری تهران، وجود ریل واگن اسبی در لاله‌زار یا نحوه عملکرد شخصیت‌های تاریخی نظیر کریم دواتگر.[۱۸] علی حاتمی در پاسخ به این انتقادات تأکید کرده بود که هدف او ارائه یک سند صرفاً مستند تاریخی نبوده، بلکه تاریخ را در خدمت قواره درام و روایت هنری درآورده است.[۹]
حاشیه‌ها
[ویرایش | ویرایش مبدأ]- **نگارش سکانس سرشماری**: به دلیل عدم وجود بودجه کافی برای پر کردن ویترین مغازه‌های خیابان لاله‌زار در آغاز فیلم‌برداری، علی حاتمی دستور داد ویترین مغازه‌ها را با چوب بپوشانند و ظرف ۳ روز سکانس سرشماری و تعطیلی شهر را به فیلم‌نامه اضافه و فیلم‌برداری کرد.[۱۲]
- **صدای شیهه اسب**: محمود بصیری در یکی از سکانس‌های سریال به جای اسبی که شیهه نمی‌کشید، صدای شیهه اسب را تولید کرد.[۹]
- **سرقت فیلم‌نامه**: فیلم‌نامه بازنویسی شده اثر در جریان سفری به شمال کشور و در نزدیک تونل کندوان از داخل خودروی علی حاتمی به سرقت رفت و او مجبور به بازنویسی مجدد گردید.[۹]
- **تخریب عتیقه‌ها**: تمامی عتیقه‌ها و لوازمی که علی حاتمی برای تجهیز صحنه‌ها خریداری کرده بود، سال‌ها بعد در انبار شهرک خرد و نابود شد.[۱۲]
جوایز و افتخارات
[ویرایش | ویرایش مبدأ]| سال | جایزه / فهرست | بخش | نتیجه |
|---|---|---|---|
| ۱۳۹۷ش | فهرست ملی برنامه حافظه جهانی یونسکو | آثار دیداری و شنیداری | ثبت در فهرست |
منابع
[ویرایش | ویرایش مبدأ]- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ «و همچنان «هزار دستان»»، دنیای اقتصاد، تاریخ: ۲۰ آبان ۱۴۰۴ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ فاطمه شیرالی، «واکاوی تاریخ در روایت سریال هزاردستان»، جام‌جم آنلاین، تاریخ: ۲۱ آذر ۱۳۸۷ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ شاهپور عظیمی، «شکار ناب»، ماهنامه سینمائی فیلم، تاریخ: ۱۶ مرداد ۱۳۹۷ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ««هزاردستان» بعد 22 سال روی آنتن می‌رود»، آفتاب نیوز، تاریخ: ۴ آبان ۱۳۸۹ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۵٫۰۰ ۵٫۰۱ ۵٫۰۲ ۵٫۰۳ ۵٫۰۴ ۵٫۰۵ ۵٫۰۶ ۵٫۰۷ ۵٫۰۸ ۵٫۰۹ ۵٫۱۰ ۵٫۱۱ ۵٫۱۲ ۵٫۱۳ ۵٫۱۴ ۵٫۱۵ ۵٫۱۶ ۵٫۱۷ ۵٫۱۸ ۵٫۱۹ «پخش مجدد «هزار دستان» از تلویزیون»، تابناک، تاریخ: ۲ دی ۱۳۹۳ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ مریم فیروزفر، «سریالی که «علی حاتمی» را کچل کرد!»، بولتن نیوز، تاریخ: ۱۸ شهریور ۱۳۹۵ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ ۷٫۵ ۷٫۶ ۷٫۷ «هزاردستان؛ تجربه‌ای که هرگز تکرار نشد»، تبیان، تاریخ: ۴ آبان ۱۳۸۹ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «اتفاقات جالبی که در «هزار دستان» رخ داد!»، فرارو، تاریخ: ۲۵ مرداد ۱۴۰۲ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ ۹٫۵ ۹٫۶ «همه چیز دربارۀ سریال «هزار دستان» و «علی حاتمی»»، بولتن نیوز، تاریخ: ۲۳ دی ۱۳۹۳ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ یادگار جعبه جادو، «قصه‌گویی به سبک شرقی در «هزاردستان»»، خبرگزاری آنا، تاریخ: ۸ آبان ۱۴۰۰ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴ ۱۱٫۵ «ناگفته‌های مجموعه تاریخی هزاردستان از نگاه عکاس این مجموعه»، همشهری آنلاین، تاریخ: ۲۲ بهمن ۱۳۹۰ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ ۱۲٫۴ ناصر غضنفری، «۱۳ قسمت از سریال هزار دستان همچنان در بایگانی است/ پایان سریال تغییر کرد»، ایرنا، تاریخ: ۲۳ مرداد ۱۴۰۱ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ محسن ظهوری، «سریال هزاردستان؛ از ایده و ساخت تا سانسور و قلع و قمع»، عصر ایران، تاریخ: ۲۹ آبان ۱۳۹۷ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «رونمایی از نسخه‌ای از «هزاردستان» که علی حاتمی هم آن را ندیده است»، خبرآنلاین، تاریخ: ۲۱ اسفند ۱۳۹۴ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «پخش «هزاردستان» از تلویزیون برای چندمین‌بار»، ایسنا، تاریخ: ۱۶ آبان ۱۴۰۴ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «هزاردستان در فهرست ملی حافظه جهانی یونسکو»، همشهری آنلاین، تاریخ: ۱۲ آبان ۱۳۹۷ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ مسعود عجمی، «یک داستان از هزار دستان»، تبیان، تاریخ: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «روایت وارونه تاریخ در شاهکار علی حاتمی | تانگوی «هزاردستان» روی اعصاب مورخان!»، همشهری آنلاین، تاریخ: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۹ش، بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- مجموعه‌های تلویزیونی ۱۳۶۷
- مجموعه‌های تلویزیونی ایرانی
- فیلمهای به زبان فارسی
- کارگردانیهای علی حاتمی
- نویسندگیهای علی حاتمی
- بازیگریهای جمشید مشایخی
- بازیگریهای عزت‌الله انتظامی
- بازیگریهای داوود رشیدی
- بازیگریهای علی نصیریان
- بازیگریهای محمدعلی کشاورز
- بازیگریهای زری خوشکام
- بازیگریهای شهلا میربختیار
- بازیگریهای افسر اسدی
- بازیگریهای حسین گیل
- بازیگریهای جعفر والی
- بازیگریهای لیلا حاتمی
- فیلمبرداریهای مهرداد فخیمی
- فیلمبرداریهای مازیار پرتو
- تدوینگریهای حسن حسن‌دوست
- چهرهپردازیهای عبدالله اسکندری
- آهنگسازیهای مرتضی حنانه
- آهنگسازیهای مرتضی نی‌داوود
- فیلمهای واقعشده در تهران
- فیلمهای تاریخی
- فیلمها درباره ترور
- فیلمها درباره قاجار
- فیلمها درباره پهلوی