بوی پیراهن یوسف

فیلم سینمایی بوی پیراهن یوسف به نویسندگی و کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا و تهیه‌کنندگی مجید مدرسی، محصول سال ۱۳۷۴ش، اثری در ژانر جنگی، اجتماعی و درام سینمایی است. این فیلم با محوریت موضوع پیامدهای جنگ تحمیلی و بازگشت آزادگان به کشور، به تصویر کشیدن مفهوم انتظار و پایداری بر باورهای درونی می‌پردازد. در این اثر سینمایی بازیگرانی چون علی نصیریان، نیکی کریمی، جعفر دهقان و شیرین بینا به ایفای نقش پرداخته‌اند و موسیقی متن آن توسط مجید انتظامی ساخته شده است. این فیلم اگرچه در زمان نمایش نخستین خود در چهاردهمین دوره جشنواره فیلم فجر و گیشه سینماها با کم‌توجهی روبه‌رو گردید، اما در گذر زمان و با بازپخش‌های متعدد تلویزیونی به یکی از آثار ماندگار سینمای دفاع مقدس تبدیل شد و علی نصیریان برای بازی در نقش دایی غفور، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد را در ششمین دوره جشنواره دفاع مقدس از آن خود کرد.

داستان فیلم

داستان فیلم دربارهٔ راننده تاکسی فرودگاه به نام دایی غفور (با بازی علی نصیریان) است که با وجود تمامی شواهد، مدارک رسمی و پلاک شناسایی کشف‌شده از شکم یک کوسه که بر شهادت فرزندش یوسف در جریان جنگ تحمیلی دلالت دارند، شهادت او را باور نکرده و با اطمینان قلبی در انتظار بازگشت او به سر می‌برد. داماد او اصغر (با بازی جعفر دهقان) که از همرزمان یوسف بوده است نیز تلاش می‌کند حقیقت شهادت یوسف را به او بقبولاند، اما دایی غفور سخنان او را نمی‌پذیرد.

در این میان، هم‌زمان با روزهای بازگشت آزادگان به میهن، دایی غفور در فرودگاه به‌طور اتفاقی با زن جوانی به نام شیرین (با بازی نیکی کریمی) آشنا می‌شود که به تازگی از اروپا به ایران آمده تا نشانه‌ای از برادر گمشده‌اش در جنگ به نام خسرو بیابد. یکی از آزادگان به نام امیر که در اسارت با خسرو هم‌بند بوده است با شیرین تماس گرفته و از سلامت خسرو و بازگشت قریب‌الوقوع او خبر می‌دهد. دایی غفور و شیرین به همراه یکدیگر برای استقبال از کاروان آزادگان راهی مرز می‌شوند؛ در روند ماجرا، بر خلاف نشانه‌های ظاهری، یوسف در میان اسیران آزادشده به وطن بازمی‌گردد و دایی غفور فرزندش را در آغوش می‌کشد، در حالی که خسرو بازنمی‌گردد و شیرین در وضعیتی از تداوم چشم‌انتظاری باقی می‌ماند.

عوامل فیلم

بازیگران

• نیکی کریمی در نقش شیرین
• علی نصیریان در نقش دایی غفور
• جعفر دهقان در نقش اصغر
• شیرین بینا در نقش نسرین (دختر دایی غفور)
• آتوسا قریشی در نقش صدیقه
• عزیزاله هنرآموز
• قاسم زارع در نقش امیر
• حسن زارعی
• مهران قدکچیان
• نوید قنبریان
• کاملیا قیاسی
• صالح میرزاآقایی
• حسن شیرازی
• امیر پایور
• حمیدرضا تاج‌دوستی
• عیسی صفایی
• گلناز طهماسب
• نوبر قنبریان
• لوریک میناسیان
• ساحره متین
• سندی قیاسی
• مهران تاجیک
• رضا طلایی

عوامل تولید

• نویسنده و کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا
• تهیه‌کننده: مجید مدرسی
• مجری طرح و مدیر تولید: حمید مدرسی
• جانشین مدیر تولید: سیدعلی قائم‌مقامی
• فیلمبردار: عزیز ساعتی
• دستیار فیلمبردار: ابراهیم غفوری
• عکس و تصویربردار پشت صحنه: حافظ احمدی
• تدوین: حسین زندباف
• آهنگساز: مجید انتظامی
• طراح صحنه و لباس: پرویز شیخ‌طادی
• طراحان چهره‌پردازی: ثریا خرمی و مهرداد میرکیانی
• صدابردار و صدابردار صحنه: محمود سماک‌باشی
• صداگذاری و میکس: چنگیز صیاد، بهروز شهامت و اصغر میرزایی
• سرپرست گویندگان: حسین جوادی
• مسئولان جلوه‌های ویژه: محسن روزبهانی و عباس شوقی
• دستیاران کارگردان: آتیلا پسیانی و مجید موحد
• بازیگردان و انتخاب بازیگر: آتیلا پسیانی و فاطمه معتمدآریا
• برنامه‌ریز و مدیر روابط عمومی: سیدابراهیم اصغرزاده
• منشی صحنه: شالیزه عارف‌پور
• طراح پوستر: موسوی

تولید

مراحل تولید

فیلم سینمایی بوی پیراهن یوسف در بخش خصوصی و با سرمایه‌گذاری مستقل بدون اتکا به نهادهای دولتی تولید گردید. به گفته مجید مدرسی، تهیه‌کننده فیلم، تولید این اثر به علت حجم گسترده صحنه‌ها و به‌کارگیری حدود ۵ هزار نفر سیاهی‌لشکر برای بازسازی صحنه‌های ورود آزادگان به میهن، با دشواری‌های لجستیکی و هزینه‌ای معادل سه تا چهار برابر فیلم‌های متداول زمانه خود همراه بوده است.

مراحل فیلمبرداری با نگاتیو ۳۵ میلی‌متری انجام گرفت که با سهمیه محدود ۱۲۰ حلقه نگاتیو ارائه‌شده از سوی بنیاد سینمایی فارابی روبه‌رو بود. بخش نخست فیلمبرداری در اسفندماه سال ۱۳۷۳ش آغاز شد، اما پس از ۱۸ تا ۲۰ جلسه فیلمبرداری و هم‌زمانی با تعطیلات نوروز، بررسی نگاتیوها در لابراتوار نشان داد که تمامی ۳۰ حلقه نگاتیو مربوط به صحنه‌های ورود آزادگان به دلیل نقص فنی دارای هاله زرد رنگ شده و غیرقابل استفاده گردیده است. در پی این رخداد، گروه تولید با اعمال تغییراتی در عوامل فنی فیلمبرداری، ضبط مجدد این سکانس‌ها را از ۱۰ فروردین‌ماه ۱۳۷۴ش از سر گرفتند. در زمان اجرای صحنه‌های عظیم ورود آزادگان، خبرنگاران شبکه بی‌بی‌سی با حضور سر صحنه تولید در حوالی تهران، از توانایی سینمای ایران در اجرای چنین ابعاد تولیدی گسترده‌ای گزارش تهیه کردند.

علی نصیریان در خصوص ایفای نقش دایی غفور بیان داشت که به دلیل اعتماد به سبک فیلمسازی ابراهیم حاتمی‌کیا و قدرت متن فیلم‌نامه در این پروژه حضور یافت. او بعداً در یادآوری خاطرات صحنه تصادف و دویدن دایی غفور جلوی اتوبوس رزمندگان اشاره کرد که گیر کردن پایش در چاله و نوع واکنش بدنی او در آن نما کاملاً اتفاقی رخ داده و در فیلم ثبت شده است.

اکران و نمایش

این فیلم در سال ۱۳۷۴ش برای نخستین بار در سینماهای کشور اکران گردید، اما در گیشه اولیه با بازخورد متوسط تماشاگران مواجه شد. با این وجود، اثر در دهه‌های بعد بارها از شبکه‌های مختلف سیما و رادیو بازپخش شد؛ از جمله در ۲۵ مرداد ۱۳۸۸ش از شبکه پنج (تهران)، در ۲۴ مرداد ۱۳۹۸ش از شبکه سه سیما، و در ۶ اسفند ۱۳۹۹ش مجدداً از شبکه پنج به روی آنتن رفت. همچنین در ۲۳ فروردین ۱۳۹۲ش نسخه رادیویی آن در قالب برنامه «رادیو فیلم» از شبکه رادیو نمایش با تنظیم و سردبیری فرشاد آذرنیا پخش گردید.

بازخورد

فروش و استقبال

بوی پیراهن یوسف در چرخه اکران اولیه سال ۱۳۷۴ش از حیث تجاری توفیقی کسب نکرد و نتوانست هزینه‌های کلان تولید بخش خصوصی را بازگرداند. با این حال، با گذشت زمان و پخش مداوم از تلویزیون ملی، اثر جایگاه ویژه‌ای در حافظه جمعی مخاطبان پیدا کرد و از سوی کارشناسان به عنوان یکی از ملودرام‌های تأثیرگذار دفاع مقدس شناخته شد. به اظهار مجید مدرسی، این فیلم در زمره ده اثر برگزیده و مورد توجه رهبر جمهوری اسلامی ایران قرار داشته است.

نقد و بررسی

نقد هنری

منتقدان سینمایی بازی علی نصیریان در نقش دایی غفور را نقطه اتکای اثر دانسته‌اند؛ تسلط او بر زبان بدن و بازنمایی حالات درونی پدری داغ‌دیده اما مؤمن به بازگشت فرزند، این نقش را به تیپی ماندگار در سینمای جنگ مبدل کرد. موسیقی ساخته مجید انتظامی نیز از ارکان محوری فضاسازی عاطفی اثر شناخته شد که پس از تجربه از کرخه تا راین، به عنوان یکی از درخشان‌ترین و شنیده‌شده‌ترین موسیقی‌های متن پس از انقلاب ارزیابی گردید.

ناصر صفاریان در بررسی این اثر در ماهنامه فیلم (منتشرشده در سال ۱۳۷۶ش) خاطرنشان کرد که حاتمی‌کیا پس از ساختار فرم‌گرای خاکستر سبز، بار دیگر به سینمای قصه‌گو روی آورده است. او ساختار فیلم را بافتی تمثیلی خواند که تا پیش از سکانس عبور از تونل و ورود آزادگان، تماماً در فضای شب و تیرگی سپری می‌شود و با دمیدن نور روز پس از تونل، تحول مفهومی را رقم می‌زند. صفاریان همچنین به چرخش تماتیک اثر از عقل مادی به ادراک حسی اشاره کرد و پایان تلخ فیلم را به دلیل عدم بازگشت خسرو و تداوم بلاتکلیفی شیرین، مانع از سقوط اثر به خوش‌بینی سطحی دانست. در مقابل، شهرام جعفری‌نژاد در شماره ۱۹۱ ماهنامه فیلم، امتیاز محوری داستان را در تلاقی معجزه‌آسای ایمان میان منتظران عاقل و عاشق تعبیر نمود.

نقد اجتماعی

مهرزاد دانش منتقد سینما، فیلم را از منظر تقابل کهن‌الگوی «فردیت در برابر جمع» بررسی کرد. به تحلیل او، شخصیت‌های آثار حاتمی‌کیا بر خلاف جریان متداول سینمای جنگ که رزمندگان را در توده‌ای بی‌شکل و یکدست تعریف می‌کردند، دارای استقلال رای و پایداری بر ادعای فردی خود هستند. او حرکت مستأصل دایی غفور در لاین مخالف خیابان در تقابل با خودروهای روبه‌رو را نمادی عینی از ایستادگی فردیت تک‌افتاده او در برابر باور جمعی پیرامون دانست که در سکانس پایانی حقانیت حقیقت فردی او را به اثبات می‌رساند. همچنین محمد قوچانی در یادداشتی با مقایسه بازنمایی دین در سینما، این فیلم را موفق‌ترین اثر سینمایی در تجسم بخشیدن به حقیقت جوهری انتظار در فرهنگ ایرانی ارزیابی کرد.

نقد سیاسی

در نشست تخصصی «بر سینمای ایران چه گذشت» (برگزارشده در ۱۵ آبان ۱۴۰۲ش)، مناسبات مدیریتی حاکم بر اکران این اثر بازخوانی شد. فریدون جیرانی و ناصر شفق عنوان کردند که فیلم به هنگام نمایش از سوی مدیریت وقت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (عزت‌الله ضرغامی) با سخت‌گیری روبه‌رو شده و درجه کیفی «ب» دریافت کرده بود. جیرانی دلیل اعطای این درجه را زن‌محور بودن درام و ایفای نقش قهرمان اصلی زن توسط نیکی کریمی دانست. شفق نیز اظهار داشت که پیش از این اثر، سیاست‌های رسمی مانع از به‌کارگیری بازیگران ستاره در فیلم‌های دفاع مقدس بود و بوی پیراهن یوسف زمینه‌ساز شکستن این انحصار و تغییر الگوهای انتخاب بازیگر در سینمای جنگ شد.

حاشیه‌ها

• **روایت معناگرایانه حاتمی‌کیا:** ابراهیم حاتمی‌کیا در اظهارنظری پیرامون درون‌مایه معنوی فیلم اظهار داشت که وقتی از او پرسیده شد چرا اثری دربارهٔ امام زمان نساخته است، پاسخ داد: «ساخته‌ام؛ همین بوی پیراهن یوسف. حتماً که نباید مستقیماً سراغ یک موضوع بروم. این فیلمی بود که تصور مرا از مفهوم انتظار مشخص می‌کرد.»
• **بی‌مهری در جشنواره فیلم فجر:** این اثر در چهاردهمین دوره جشنواره فیلم فجر نادیده گرفته شد و تنها در سه رشته فرعی نامزد گردید و در مراسم اختتامیه هیچ جایزه‌ای دریافت نکرد.
• **رتبه‌بندی کیفی اکران:** فیلم به دلیل حضور چهره‌های سرشناس سینمای بدنه و ساختار روایی غیرمرسوم در حوزه دفاع مقدس، توسط مسئولان وقت معاونت سینمایی درجه «ب» گرفت که به محدودیت در شرایط نمایش آن در سینماهای ممتاز انجامید.

جوایز و افتخارات

دستاوردهای فیلم در رقابت‌های رسمی جشنواره‌ای سینمای ایران به شرح جدول زیر است:

سال	جشنواره	بخش	نامزد / گیرنده	نتیجه
۱۳۷۵ش	ششمین دوره جشنواره دفاع مقدس	بهترین بازیگر نقش اول مرد	علی نصیریان	پیروز
		بهترین صدابرداری	محمود سماک‌باشی	نامزدشده
		پوستر (اعلان دیواری)	شرکت کادر فیلم	شرکت‌کننده
۱۳۷۴ش	چهاردهمین دوره جشنواره فیلم فجر	سه بخش فرعی	عوامل فنی	نامزدشده