طلاق (مجموعه تلویزیونی)

مجموعه تلویزیونی طلاق به نویسندگی و کارگردانی مسعود اسداللهی و تهیه‌کنندگی وی، محصول سال ۱۳۵۶ش است که از شبکه یک تلویزیون ملی ایران پخش شد. در نگارش داستان این اثر محمود استادمحمد نیز با اسداللهی همکاری داشته است. این سریال در ۹ قسمت با تمرکز بر مسئله طلاق و آسیب‌های خانوادگی در جامعه شهری ساخته شد. داستان اثر حول محور یک خبرنگار مجله با بازی مسعود اسداللهی می‌چرخد که با همراهی نامزدش با بازی ژیلا سهرابی می‌کوشد مشکلات خانواده‌های در آستانه فروپاشی را حل کند. در این مجموعه بازیگرانی چون جمشید مشایخی، رضا کرم‌رضایی، مهدی فخیم‌زاده، محبوبه بیات، شهلا میربختیار، فرزانه تأئیدی، آهو خردمند، اکبر زنجان‌پور، گیتی ساعتچی و لیلا حاتمی به ایفای نقش پرداخته‌اند.

داستان فیلم

مجموعه تلویزیونی طلاق داستان خبرنگار یک مجله (با بازی مسعود اسداللهی) را روایت می‌کند که به همراه نامزدش (با بازی ژیلا سهرابی) پیگیر پرونده‌های اختلاف و طلاق خانواده‌ها در جامعه شهری می‌شود. این شخصیت با تدابیر خردمندانه خود همچون منجی خانواده‌های از هم پاشیده عمل کرده و پیوندهای زناشویی و خانوادگی پرتنش را صلح و صفا می‌بخشد.

این سریال در ۹ قسمت ساخته شده است که عناوین آن‌ها عبارتند از: «فاصله»، «عروس»، «طلاق و تنهایی»، «زندانی»، «بن‌بست»، «گریز»، «معتاد»، «مهریه» و «بازگشت». در اپیزود «معتاد»، داستان جوان معتادی تصویر می‌شود که درگیر بحران‌های جسمی و خانوادگی ناشی از اعتیاد است.

عوامل فیلم

بازیگران

• مسعود اسداللهی در نقش خبرنگار مجله
• ژیلا سهرابی در نقش نامزد خبرنگار
• مهدی فخیم‌زاده در نقش جوان معتاد (در قسمت معتاد)
• گیتی ساعتچی (در قسمت معتاد)
• لیلا حاتمی در نقش بازیگر خردسال (در قسمت معتاد)
• جمشید مشایخی
• رضا کرم‌رضایی
• محبوبه بیات
• شهلا میربختیار
• فرزانه تأئیدی
• مهین شهابی
• هوشنگ بهشتی
• آهو خردمند
• مهری مهرنیا
• اکبر زنجان‌پور
• محسن مهدوی
• معصومه تقی‌پور
• اشرف کاشانی
• آزیتا لاچینی
• کامران نوزاد
• صدیقه کیانفر
• آذر فخر
• شهلا یوسفی
• رامین مصیبی
• مینو ابریشمی
• نگار

عوامل تولید

• نویسندگان: مسعود اسداللهی با همکاری محمود استادمحمد
• کارگردان: مسعود اسداللهی
• تهیه‌کننده: مسعود اسداللهی
• مدیران فیلم‌برداری: جمشید الوندی، نصرت‌الله کنی، علیرضا زرین‌دست و ایرج صادق‌پور
• خواننده تیتراژ: گوگوش

تولید

مراحل تولید

سریال طلاق در سال ۱۳۵۶ش به کارگردانی مسعود اسداللهی و با همکاری محمود استادمحمد در مقام نویسنده تولید شد. برخی از سکانس‌های این مجموعه، به‌ویژه صحنه‌های مربوط به دادگستری، به صورت مستند و واقعی فیلم‌برداری شدند.

در فرایند انتخاب بازیگران، نخستین حضور لیلا حاتمی در مقابل دوربین در ۵ سالگی در این سریال رقم خورد؛ بر اساس اظهارات زری خوشکام (مادر لیلا حاتمی)، ژیلا سهرابی (بازیگر نقش اصلی زن سریال و خواهرزاده علی حاتمی) با حضور در منزل آن‌ها خواستار حضور لیلا حاتمی برای بازی در نقش کودک خردسال در اپیزود «معتاد» گردید. مجله جوانان در تاریخ ۹ آبان ۱۳۵۶ش خبر حضور لیلا حاتمی در این سریال را منتشر کرده بود.

مهدی فخیم‌زاده برای بازی در نقش معتاد در اپیزود «معتاد»، با پیشنهاد مسعود اسداللهی مواجه شد. اسداللهی و فخیم‌زاده توافق کردند از ارائه تیپ کلیشه‌ای و ظاهری معتاد پرهیز کنند و بر حالت‌های فیزیکی و بحران‌های جسمی پس از مصرف یا عدم رسیدن مواد تمرکز نمایند. نخستین سکانس فیلم‌برداری مربوط به مهدی فخیم‌زاده در صحنه حمام انجام گردید.

اکران و نمایش

سریال طلاق در زمستان سال ۱۳۵۶ش، شب‌های شنبه از شبکه یک تلویزیون ملی ایران پخش شد. قسمت دوم این سریال با عنوان «معتاد» با بازی مهدی فخیم‌زاده، گیتی ساعتچی و لیلا حاتمی اولین بار در ۸ بهمن ۱۳۵۶ش به روی آنتن رفت. به دلیل استقبال فراوان مخاطبان، این قسمت در هفته بعد مجدداً تکرار گردید.

پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، این مجموعه تلویزیونی در آرشیو تلویزیون باقی ماند و بازپخش نگردید. در حال حاضر تنها یک قسمت از این سریال در فضای مجازی در دسترس قرار دارد.

بازخورد

فروش و استقبال

بر اساس گزارش مجله اطلاعات هفتگی (شماره ۱۸۷۸ مورخ ۷ بهمن ۱۳۵۶ش)، پخش سریال طلاق در شب‌های زمستان ۱۳۵۶ش موجب خلوتی خیابان‌های تهران می‌شد. همچنین استقبال بینندگان از اپیزود «معتاد» منجر به تکرار پخش آن در هفته بعد شد. این سریال در فهرست پربیننده‌ترین سریال‌های ایرانی پیش از انقلاب جای گرفت.

نقد و بررسی

نقد هنری

ایفای نقش مهدی فخیم‌زاده در قالب شخصیت معتاد در اپیزود «معتاد»، مورد تحسین قرار گرفت و برنده جایزه جام جم زرین بازیگری شد. فخیم‌زاده در گفت‌وگو با مجله تماشا اشاره کرده بود که تمایل داشت این نقش را در یک اثر سینمایی ایفا کند تا ماندگاری بیشتری داشته باشد، زیرا آثار تلویزیونی پس از پخش اولیه به خاطره‌ها می‌پیوندند. همچنین سامان بیات در تحلیلی اشاره کرده است که به دلیل عدم بازپخش سریال پس از انقلاب، نقش‌آفرینی فخیم‌زاده در کنار کاراکترهای شاخص معتاد در سینمای ایران (مانند شخصیت سید در گوزن‌ها) دیده نشد.

نقد اجتماعی

این سریال با پرداختن به موضوع طلاق و آسیب‌های خانوادگی در محیط شهری، رویکردی آسیب‌شناسانه به مسائل اجتماعی داشت. استفاده از سکانس‌های مستند در راهروهای دادگستری و مواجهه واقعی با پرونده‌های خانوادگی، ابعاد اجتماعی و مستندگونه اثر را پررنگ‌تر کرده بود.

حاشیه‌ها

• مسعود اسداللهی در مصاحبه با مجله جوانان امروز به حواشی فیلم‌برداری مستند در دادگستری اشاره کرد؛ در جریان ضبط، زنی گریان از ظلم شوهر و فرار از خانه سخن گفت که تصویر کلوزآپ وی ضبط شد. پس از پخش قسمت اول، شوهر آن زن به تلویزیون مراجعه کرد و سراغ زنش را گرفت. پس از گفت‌وگو و بر اساس قوانین تلویزیون، اسداللهی آن بخش از فیلم را حذف کرد.
• به گفته مسعود اسداللهی، جوانی با چهره‌سازی شبیه به اسداللهی و همراه داشتن دوربین در دادگستری راه افتاده و به ادعای حل مشکلات دادگاهی، از مردم کلاهبرداری می‌کرد. این فرد پس از دستگیری، سوژه گزارش خبری و انتشار عکس در مجله جوانان گردید.

جوایز و افتخارات

سال	جشنواره / رویداد	بخش / جایزه	دریافت‌کننده	نتیجه	منبع
۱۳۵۶	جشنواره جام جم	جام جم زرین بهترین بازیگر مرد	مهدی فخیم‌زاده	برنده