کمالالملک
فیلم سینمایی
کمالالملک
کمالالملک فیلمی سینمایی به کارگردانی و نویسندگی علی حاتمی و تهیه‌کنندگی حسین غفوری محصول سال ۱۳۶۲ ایران است. این فیلم به بررسی زندگی، هنر و تحولات سیاسی و اجتماعی محمد غفاری، نقاش برجسته عصر قاجار و پهلوی و چالش‌های او در مواجهه با قدرت حاکمان می‌پردازد.[۱][۲]
داستان فیلم
ویرایشداستان فیلم با ورود محمد غفاری به دربار ناصرالدین‌شاه قاجار آغاز می‌شود. شاه با دیدن استعداد استثنایی او در نقاشی، لقب «کمالالملک» را به وی اهدا کرده و او را به عنوان نقاش رسمی دربار منصوب می‌کند.[۱] کمالالملک در طول سال‌ها تالار آینه و تصاویر گوناگونی از شاه و درباریان می‌آفریند، اما همواره تلاش می‌کند استقلال هنری و آزادگی خود را در میان فساد و تباهی دربار حفظ نماید.[۲]
پس از ترور ناصرالدین‌شاه، کمالالملک برای تکمیل دانش هنری خود و آشنایی با مکاتب جدید نقاشی راهی اروپا می‌شود. او در بازگشت به کشور، با دوران سلطنت مظفرالدین‌شاه و سپس جنبش مشروطه‌خواهی مواجه می‌گردد.[۳] با روی کار آمدن رضا شاه پهلوی، استبداد جدیدی بر کشور حاکم می‌شود و از کمالالملک خواسته می‌شود تا هنر خود را در خدمت تبلیغ حکومت جدید قرار دهد. سرپیچی کمالالملک از خواسته‌های رضا شاه و امتناع او از کشیدن پرتره شاه، منجر به مغضوب شدن و تبعید او به حسین‌آباد نیشابور می‌گردد، جایی که او سال‌های پایانی عمر خود را در میان مردم عادی و روستاییان می‌گذراند.[۲][۳]
عوامل فیلم
ویرایش
بازیگران
ویرایش- جمشید مشایخی در نقش کمالالملک (محمد غفاری)
- عزت‌الله انتظامی در نقش ناصرالدین‌شاه قاجار
- علی نصیریان در نقش مظفرالدین‌شاه قاجار
- محمدعلی کشاورز در نقش اتابک (علی‌اصغرخان اتابک)
- داوود رشیدی در نقش رضاشاه پهلوی
- پرویز پورحسینی در نقش کامران‌میرزا (نایب‌السلطنه)
- محمدعلی ورشوچی در نقش خدمه دربار[۴][۵]
عوامل تولید
ویرایش- کارگردان: علی حاتمی
- نویسنده: علی حاتمی
- تهیه‌کننده: حسین غفوری
- موسیقی متن: فرهاد فخرالدینی
- مدیر فیلمبرداری: مهرداد فخیمی
- خوش‌نویسی و تیتراژ: سید محمد احصایی
- طراح پوستر و با تشکر از: مرتضی ممیز
- تصحیح رنگ (اتالوناژ): ایرج مهربخش[۴]
تولید
ویرایشمراحل تولید
ویرایشفیلم سینمایی کمالالملک در سال ۱۳۶۲ش تولید شد. ساخت این اثر تاریخی با مشارکت بخش خصوصی و سرمایه‌گذاری مستقل به سرانجام رسید.[۶] علی معلم دربارهٔ الگوی تولید این اثر خاطرنشان کرده است که در دهه ۱۳۶۰ش فیلم‌های موفقی چون کمالالملک، اجاره‌نشین‌ها و ناخدا خورشید در بخش خصوصی تولید شدند و به موفقیت‌های چشمگیری دست یافتند.[۶]
بر اساس اسناد مالی افشاشده، محمدعلی کشاورز برای بازی در نقش اتابک اعظم دستمزدی معادل ۹۰ هزار تومان دریافت کرده بود.[۷] جمشید مشایخی برای ایفای نقش کمالالملک تمرینات فشرده نقاشی را آغاز کرد و در گفتگویی رویاگونه بیان کرد که پیش از فیلمبرداری، خواب کمالالملک را دیده و همین مسئله انگیزه او را برای درک عمیق‌تر تکنیک‌ها و خصوصیات اخلاقی این استاد نقاشی دوچندان کرده است.[۸] همچنین محمدعلی ورشوچی به دعوت مستقیم علی حاتمی و پس از همکاری موفق در مجموعه «هزاردستان» به جمع بازیگران این فیلم پیوست.[۹]
اکران و نمایش
ویرایشفیلم کمالالملک نخستین بار در ۲۴ بهمن ۱۳۶۳ش به نمایش عمومی درآمد.[۱۰] این اثر همچنین در سومین دوره جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۶۳ش به نمایش گذاشته شد.[۱۰] فیلم بارها از شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شده و بازپخش‌های آن به عنوان ادای احترام به یاد و کارنامه هنری جمشید مشایخی و دیگر پیشکسوتان سینمای ایران مورد توجه قرار گرفته است.[۱۱][۱۲]
بازخورد
ویرایش
فروش و استقبال
ویرایشکمالالملک از سوی منتقدان و مخاطبان عام سینمای ایران به عنوان یکی از آثار ماندگار سینمای تاریخی پس از انقلاب شناخته شد.[۶][۱۳] ترکیب بازیگران برجسته و دیالوگ‌های آهنگین علی حاتمی موجب استقبال گسترده تماشاگران در زمان اکران و بازپخش‌های تلویزیونی گردید.[۱۱]
نقد و بررسی
ویرایشنقد هنری
ویرایشکمالالملک از منظر فرمال و زیبایی‌شناسی ظاهری، نشان‌دهنده مهارتی والا در بازآفرینی فضای قاجار است. موسیقی متن فرهاد فخرالدینی، خوش‌نویسی سید محمد احصایی و طراحی صحنه و پوستر توسط مرتضی ممیز مکمل قاب‌بندی‌های چشم‌نواز مهرداد فخیمی است.[۴] پژمان نظرزاده آبکنار در کتاب «کمالالملک» (از مجموعه «یک فیلم، یک جهان») به بررسی نسبت سینمای حاتمی با مؤلفه تجدد و تاریخ پرداخته و تحلیل می‌کند که حاتمی رویکردی شاعرانه و غیرمتعارف به تاریخ داشته و بیش از وفاداری خشک به واقعیت‌های تقویمی، به بازآفرینی روح زمانه اهتمام ورزیده است.[۳]
نقد اجتماعی
ویرایشاز دیدگاه تحلیلگران اجتماعی، سیر تحول شخصیت کمالالملک در این فیلم نماینده سیر زیست هنرمندان ایرانی در مواجهه با توده‌هاست. سیاوش خوشدل در نشریه تحلیلی انصاف نیوز اشاره می‌کند که کمالالملک در ابتدا هنرمند وابسته به دربار است که ارزش کارهایش با لبخند شاه سنجیده می‌شود، اما به تدریج با درک رنج مردم و استقلال‌طلبی، از دربار فاصله گرفته و به هنرمند مردم مبدل می‌گردد.[۲]
نقد سیاسی
ویرایشاز بعد سیاسی، فیلم نشان‌دهنده چالش تقابل استقلال هنری با استبداد سیاسی است. فیلم به خوبی تصویر می‌کند که چگونه حاکمان خودکامه از قاجار تا پهلوی سعی در مصادره هنر به نفع تبلیغات سلطنتی داشتند و رد این خواسته توسط کمالالملک، ایستادگی نمادین هنر مستقل در برابر قدرت حاکمه را به نمایش می‌گذارد.[۲][۳]
حاشیه‌ها
ویرایشگذر زمان سرنوشت غم‌انگیزی را برای بیشتر چهره‌های اصلی این فیلم رقم زد؛ در طول دهه‌های بعد چهره‌های نامداری چون جمشید مشایخی، عزت‌الله انتظامی، محمدعلی کشاورز، داوود رشیدی، پرویز پورحسینی و محمدعلی ورشوچی دار فانی را وداع گفتند.[۵][۱۴] همچنین جمشید مشایخی در سال‌های پایانی عمر خود در جشن منتقدان سینما به صراحت از حاشیه‌نشینی پیشکسوتان و ناعدالتی‌های موجود در ساختار سینمایی کشور انتقاد کرد که بازتاب‌های فراوانی در رسانه‌ها داشت.[۱۵]
جوایز و افتخارات
ویرایش- حضور در بخش مسابقه سینمای ایران در سومین دوره جشنواره فیلم فجر (۱۳۶۳ش)[۱۰]
- برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد توسط جمشید مشایخی در سومین دوره جشنواره فیلم فجر (۱۳۶۳ش)[۱۴]
منابع
ویرایش- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ «فیلم کمال الملک»، سوره سینما، تاریخ: بی‌تا، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ خوشدل، سیاوش، «از آدم دربار تا هنرمند مردم به روایت علی حاتمی در «کمال الملک»»، انصاف نیوز، تاریخ: ۲۸ بهمن ۱۳۹۸ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ نظرزاده آبکنار، پژمان، ««کمالالملک» و تجدد در نظرگاه علی حاتمی»، ایسنا، تاریخ: ۱۸ دی ۱۴۰۲ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «عوامل فیلم کمال الملک»، سوره سینما، تاریخ: بی‌تا، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ «سرنوشت عجیب و غمگین بازیگران فیلم «کمالالملک»»، فرارو، تاریخ: ۱۲ تیر ۱۴۰۳ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «حضور سرمایه گذاران خصوصی در سینما / معلم: بخش خصوصی به معنای وارد شدن پول پورشه آقایان به سینما نیست»، خبرآنلاین، تاریخ: ۲۰ آبان ۱۳۹۲ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «دستمزد ۹۰ هزار تومانی کشاورز در فیلم "کمال الملک" + عکس»، ایمنا، تاریخ: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۹ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «جمشید مشایخی: کمال الملک به خوابم آمد و گفت تو نمی‌توانی نقش من را بازی کنی»، انتخاب، تاریخ: بی‌تا، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «غلطکی بودیم که راه را نشان دادیم/ از «هزاردستان» تا «کمالالملک» به پیشنهاد علی حاتمی»، خبرگزاری آنا، تاریخ: ۲۸ فروردین ۱۳۹۹ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ «کمال الملک»، ایران اکت، تاریخ: بی‌تا، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «پخش فیلم «کمال الملک» با یادی از زنده یاد مشایخی»، سینماپرس، تاریخ: ۱۶ فروردین ۱۳۹۸ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «کمال الملک در تلویزیون»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ: بی‌تا، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ سلحشور، یزدان، ««تنهایی یک دونده سینما»/ خداحافظ سلطان صاحبقران، خداحافظ کمالالملک»، سینما سینما، تاریخ: ۲۰ فروردین ۱۳۹۸ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ «کمال الملک سینمای ایران که بود؟ + تصاویر»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ: ۱۳ فروردین ۱۳۹۸ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- ↑ «کمال الملک سینمای ایران چرا آزرده است؟»، آفتاب نیوز، تاریخ: ۹ شهریور ۱۳۹۶ش، بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.