ریحانه

مجموعه تلویزیونی ریحانه به کارگردانی سیروس مقدم، نویسندگی آرش قادری و تهیه‌کنندگی احمد شهرابی فراهانی، محصول سال ۱۳۸۳–۱۳۸۴ش درام تاریخی و اجتماعی ایرانی است که نخستین بار در سال ۱۳۸۴ش در ۲۶ قسمت ۴۵ دقیقه‌ای از شبکه سه سیما به روی آنتن رفت. در این مجموعه بازیگرانی چون زیبا بروفه، حسن پورشیرازی، رؤیا تیموریان، عنایت بخشی، مرجان محتشم، ایرج نوذری، افسر اسدی، حسین سحرخیز، نیکو خردمند، نگار فروزنده، پیام صابری، صالح میرزاآقایی، زهره فکور صبور، نعیمه نظام‌دوست، کاوه سماک‌باشی و سیما مطلبی به ایفای نقش پرداخته‌اند. داستان سریال دربارهٔ دختری به نام ریحانه از یک خانواده متوسط است که در جریان زندگی عادی خود ناگهان متوجه می‌شود پیشینه خانوادگی‌اش با آنچه تصور می‌کرده متفاوت است و همین امر او را درگیر بحران هویت و جستجو در گذشته تاریخی خانواده‌اش می‌کند.

داستان فیلم

داستان مجموعه دربارهٔ خانواده‌ای است که به حرفهٔ فرش‌فروشی اشتغال دارند و از کاشان به تهران مهاجرت می‌کنند. پدر خانواده در کشاکش مبارزات علیه حکومت رضاخان به شهادت می‌رسد. پس از شهادت پدر، مادر خانواده کارگاه فرشبافی را توسعه داده و تنها فرزندش را به عقد امجد، که فرزندخواندهٔ اوست، درمی‌آورد. حاصل این ازدواج سه فرزند به نام‌های اکرم، منصور و ناصر هستند که ماجراهای قصه را پیش می‌برند. با این حال، به دلیل وضعیت نابسامان بازار فرش و سوءمدیریت امجد و منصور، کارگاه فرشبافی رو به ورشکستگی می‌رود.

در بخش دیگری از روایت و در زمان حال، دختری به نام ریحانه از یک خانواده متوسط، در روند زندگی عادی خود ناگهان متوجه می‌شود پیشینه خانوادگی‌اش آن چیزی نیست که تاکنون فکر می‌کرده است و با بحران هویت روبرو می‌شود. ریحانه برای پی بردن به ریشه‌ها و گذشتهٔ خود، به خانه زنی به نام طوبی می‌رود تا پای خاطره‌گویی‌های او بنشیند.

وقایع دوران گذشته، به پیشینهٔ تاریخی خانواده و مبارزات پدر ریحانه (محمود) علیه رژیم پهلوی و در نهایت شهادت او به دست پسرخالهٔ کینه‌توزش پرداخته است. در گذشته، پدربزرگ ریحانه (آقا جون) ابتدا با خواستگاری پسرخالهٔ مادر ریحانه موافقت کرده بود، اما پس از پی بردن به ساواکی بودن او، با این ازدواج مخالفت کرده و دخترش را به عقد شاگرد خود (محمود) درمی‌آورد. این تصمیم موجب کینه و عقده‌ای بزرگ در پسرخاله می‌شود، تا جایی که او به مراسم عقد حمله کرده و بعدها موجب شهادت پدر ریحانه می‌گردد. همچنین در جریان آشکار شدن حقیقت، مسائلی چون علاقمندی پسر زن روایتگر (طوبی) و دشمنی و مال‌دوستی عموی دختر به تصویر کشیده می‌شود.

عوامل فیلم

بازیگران

• زیبا بروفه در نقش ریحانه
• حسن پورشیرازی در نقش محمود
• رؤیا تیموریان در نقش طوبی
• عنایت بخشی در نقش آقا جون (پدربزرگ)
• مرجان محتشم در نقش جوانی آسیه
• افسر اسدی در نقش میانسالی آسیه
• ایرج نوذری در نقش افشین
• حسین سحرخیز در نقش هوشنگ
• نیکو خردمند در نقش عزیز
• نگار فروزنده در نقش پروانه
• پیام صابری در نقش پسر طوبی و محمود
• صالح میرزاآقایی در نقش داماد طوبی
• زهره فکور صبور در نقش شقایق
• نعیمه نظام‌دوست در نقش دوست ریحانه
• کاوه سماک‌باشی در نقش رضا
• سیما مطلبی در نقش دختر طوبی

عوامل تولید

• کارگردان: سیروس مقدم
• نویسنده: آرش قادری
• تهیه‌کننده: احمد شهرابی فراهانی
• مدیر تصویربرداری: مجید فرزانه
• طراح نور: امیر معقولی
• آهنگساز: کارن همایون‌فر
• مدیر تدوین: حسین غضنفری
• تدوین‌گران: خشایار موحدیان، بهزاد مصلح و سودابه سعیدنیا
• طراح صحنه و لباس: فروزان جلیلی‌فر
• چهره‌پردازان: مهین نویدی و بابک شجاعی
• صدابردار: جواد مقدس
• مدیر برنامه‌ریزی: الهام غفوری
• دستیار اول کارگردان: افشین سنگ‌چاپ
• منشی صحنه: ساشار بابایی
• عکاس: محمد فوقانی
• سازنده تیتراژ: ساسان توکلی فارسانی
• مدیران تدارکات: محمود نژادخیر و بهرام هنرمند
• جانشین تولید: حسین عباسی
• ناظر کیفی: علی خاقانی

تولید

مراحل تولید

مجموعه تلویزیونی ریحانه در سال ۱۳۸۳ش ساخته شد و مراحل تولید آن برای پخش از شبکه سه سیما انجام گرفت. تولید این اثر به تهیه‌کنندگی احمد شهرابی فراهانی و با مدیریت برنامه‌ریزی الهام غفوری و ناظر کیفی علی خاقانی انجام شد. ساخت تیتراژ این اثر بر عهده ساسان توکلی فارسانی بود و عکاسی پروژه را محمد فوقانی انجام داد. این مجموعه در ۲۶ قسمت ۴۵ دقیقه‌ای به سفارش گروه فیلم و سریال شبکه سه سیما تولید شده است.

اکران و نمایش

مجموعه تلویزیونی ریحانه نخستین بار در سال ۱۳۸۴ش از شبکه سه سیما به نمایش درآمد. این سریال پس از پخش اولیه، در شهریور ۱۳۹۹ش (از ۲۹ شهریور ۱۳۹۹ش) از کانال فارسی شبکه آی‌فیلم بازپخش شد. جدول پخش این مجموعه در شبکه آی‌فیلم، هر شب ساعت ۲۲:۰۰ تعیین شد و تکرار آن در دو نوبت ۶:۰۰ صبح و ۱۴:۰۰ روز بعد به نمایش درآمد.

بازخورد

فروش و استقبال

مجموعه تلویزیونی ریحانه به عنوان محصول شبکه سه سیما در زمان پخش اولیه خود در سال ۱۳۸۴ش و همچنین در بازپخش از شبکه آی‌فیلم، مورد توجه مخاطبان تلویزیونی قرار گرفت.

نقد و بررسی

نقد هنری

بر اساس گزارش خبرگزاری مهر، یکی از ایرادهای وارد بر این مجموعه، شیوهٔ داستان‌پردازی و کلیشه‌سازی در موضوع هویت‌یابی است. در این نقد اشاره شده که شخصیت ریحانه دختری ساکت، منفعل و کم‌تحرک تصویر شده که به جای تلاش فعالانه برای دست‌یابی به ریشه‌های خود، به روایت‌ها و خاطره‌گویی‌های دیگران متکی است. همچنین کش‌دار بودن اتفاقات داستان در قسمت‌های ۴۵ دقیقه‌ای و کندی ریتم از دیگر نقاط ضعف ساختاری اثر برشمرده شده است.

در بخش بازیگری، نقد خبرگزاری مهر به استفاده کلیشه‌ای از بازیگران اشاره دارد؛ به طوری که زیبا بروفه در نقش دختری آرام و خانواده‌دوست، عنایت بخشی در نقش پدری مهربان و آینده‌نگر، و مرجان محتشم با الگویی مشابه نقش‌آفرینی‌اش در مجموعه پس از باران ظاهر شده‌اند.

نقد اجتماعی

از منظر اجتماعی، سریال به موضوع بحران هویت و ریشه‌های خانوادگی در بستر جامعه متوسط ایران می‌پردازد. داستان با پرداختن به مهاجرت یک خانواده از کاشان به تهران و چالش‌های کارگاه فرشبافی، ابعادی از مشکلات اقتصادی، ورشکستگی و مناسبات خانوادگی را در جامعه به تصویر می‌کشد. همچنین نقدهای منتشرشده تأکید دارند که مسئله هویت صرفاً یک امر خانوادگی و محدود به شناخت اجداد نیست، بلکه بخش زیادی از وجود فردی و اجتماعی انسان را تشکیل می‌دهد.

نقد سیاسی

در ابعاد سیاسی، سریال با رفتن به گذشته تاریخی به مبارزات علیه حکومت رضاخان و رژیم پهلوی پرداخته است. خط داستانی سریال، نفوذ عناصر ساواک در مناسبات خانوادگی و تقابل جریان‌های مبارز با مأموران امنیتی رژیم گذشته را روایت می‌کند که به شهادت پدر خانواده منتهی می‌شود.

حاشیه‌ها

از حاشیه‌های مطرح‌شده دربارهٔ این اثر، نقدهای رسانه‌ای پیرامون تشابه موضوعی آن با موج سریال‌های هویت‌محور در تلویزیون در اواسط دهه ۱۳۸۰ش بود که به اعتقاد برخی منتقدان به کلیشه‌ای دم‌دستی در سریال‌سازی تبدیل شده بود.

جوایز و افتخارات

در منابع موجود، گزارشی از دریافت جوایز یا حضور در جشنواره‌ها برای این مجموعه تلویزیونی ثبت نشده است.