نردبام آسمان

مجموعه تلویزیونی «نردبام آسمان» (با نام‌های اولیه «نردبامی بر آسمان» یا «نردبامی تا آسمان») اثری تاریخی و زندگی‌نامه‌ای به کارگردانی محمدحسین لطیفی، نویسندگی حامد عنقا (بر اساس طرح اولیه سید سعید رحمانی) و تهیه‌کنندگی محسن علی‌اکبری است که در سال ۱۳۸۸ش از شبکه یک سیما به روی آنتن رفت. این سریال روایتی از زندگی غیاث‌الدین جمشید کاشانی، اخترشناس و ریاضی‌دان ایرانی قرن نهم هجری، از زمان تولد در کاشان تا کشته شدنش در سمرقند در دوران زمامداری تیموریان است. در این مجموعه، وحید جلیلوند نقش بزرگسالی غیاث‌الدین جمشید کاشانی را ایفا کرده است.

داستان فیلم

داستان این مجموعه تلویزیونی روایتی کامل از دوران تولد، رشد، فعالیت‌های علمی و در نهایت کشته شدن غیاث‌الدین جمشید کاشانی، منجم و ریاضی‌دان برجسته ایرانی قرن نهم هجری قمری است. ماجرای سریال در دو مرحله زندگی او شامل دوران کودکی تا نوجوانی در کاشان و دوران بزرگسالی تا مرگ او در سمرقند و در زمان زمامداری سلسله تیموریان رقم می‌خورد.

داستان اثر علاوه بر پرداختن به ابعاد علمی حیات غیاث‌الدین همچون محاسبات نجومی، ساخت آلات رصد، کشف کسرهای اعشاری و محاسبه عدد پی، به بستر اجتماعی و سیاسی دوران حکومت تیموریان و حضور او در دربار الغ‌بیک در سمرقند برای احداث رصدخانه سمرقند می‌پردازد. برای ایجاد جذابیت نمایشی و حفظ ریتم درام، قصه‌های فرعی در کنار خط اصلی داستان طراحی شده است؛ از جمله خرده‌پیرنگ‌های مربوط به کشمکش‌های صفدر با حاکمان، خط داستانی آی‌بانو به عنوان نمادی از زنان ایرانی، و همچنین تقابل غیاث‌الدین با رمل‌گران و مدعیان علوم خفیه همچون عبدالغفور سجزی.

عوامل فیلم

بازیگران

• وحید جلیلوند در نقش غیاث‌الدین جمشید کاشانی (بزرگسالی)
• برزو ارجمند در نقش معین کاشانی
• حسن پورشیرازی در نقش صفدر
• داریوش کاردان در نقش مسعود طبیب
• ویشکا آسایش در نقش آی‌بانو
• انوشیروان ارجمند در نقش شاه‌رخ تیموری
• شبنم قلی‌خانی در نقش وِیس
• رحیم نوروزی
• ماه‌چهره خلیلی
• سارا خوئینی‌ها
• فرهاد قائمیان
• سیامک احصایی
• سیاوش چراغی‌پور
• محسن زهتاب
• جمشید جهان‌زاده در نقش یوسف حلاج
• اکبر عبدی
• فرامرز قریبیان
• محمدرضا داوودنژاد
• عباس امیری
• کمند امیرسلیمانی
• شهرام قائدی
• علیرضا کمالی‌نژاد
• زهرا سعیدی
• مجید یاسر
• صدرالدین حجازی
• خشایار راد
• امیر زمستانی
• نعیم نظام‌دوست
• علیرضا مظفری
• بهار ارجمند
• مهدی عطاران
• بهرنگ علوی
• مهدی فقیه
• ملیحه نیکجومند
• میرحسین معلومی
• محمدحسین لطیفی در نقش تیمور لنگ (حضور کوتاه چند دقیقه‌ای)

عوامل تولید

• کارگردان: محمدحسین لطیفی
• نویسنده: حامد عنقا (بر اساس طرح اولیه سید سعید رحمانی)
• تهیه‌کننده: محسن علی‌اکبری (محصول مرکز سیمافیلم)
• مدیر تصویربرداری: مرتضی غفوری / ابراهیم غفوری
• مدیر هنری و طراح صحنه و لباس: ایرج رامین‌فر
• طراح چهره‌پردازی: محسن بابایی
• طراح جلوه‌های بصری و رایانه‌ای: هدیش بیگدلی شاملو
• آهنگساز: محمدرضا درویشی / کارن همایون‌فر
• تدوین‌گر: فریور رضایی
• صدابردار: سیامک نیازی
• مشاور تاریخی: علی‌اکبر ولایتی
• مدیر تولید و مجری طرح: حسن نجاریان / علی غفاری
• دستیاران کارگردان: حسن لبافی و مانفرد اسماعیلی

تولید

مراحل تولید

پیش‌تولید و تحقیقات اولیه مجموعه تلویزیونی نردبام آسمان از زمستان ۱۳۸۵ش و اوایل سال ۱۳۸۶ش با همکاری محسن علی‌اکبری و حامد عنقا آغاز گردید. نگارش فیلم‌نامه پس از ۹ ماه بحث و تبادل نظر پیرامون نحوه دراماتیزه کردن حیات علمی غیاث‌الدین جمشید کاشانی وارد فاز نهایی شد. تصویربرداری پروژه از سال ۱۳۸۷ش به صورت دیجیتال و به شیوه HD در شهرک سینمایی غزالی کلید خورد. کل روند ساخت سریال یک سال و سه ماه به طول انجامید که سه ماه آن شامل توقف کاری جهت ساخت دکورهای سمرقند بود و در نهایت تصویربرداری در خرداد ۱۳۸۸ش در استان قزوین به پایان رسید. بودجه پرداختی برای ساخت این مجموعه فاخر تاریخی حدود سه و نیم میلیارد تومان گزارش شد.

عمده سکانس‌های مربوط به شهر کاشان و سمرقند در دکورهای اختصاصی ساخته‌شده در شهرک سینمایی غزالی ضبط شد و علاوه بر آن، بخش‌هایی از پروژه در منطقه خجیر، کوهک، شهرک سینمایی دفاع مقدس و استان قزوین تصویربرداری گردید. به دلیل دشواری‌های اجرایی و اداری جهت سفر ۶ ماهه گروه به کشور ازبکستان، صحنه‌های مربوط به بناها و دروازه‌های شهر سمرقند با استفاده از تکنیک پرده سبز و جلوه‌های بصری رایانه‌ای به سرپرستی هدیش بیگدلی شاملو بازسازی شد. در جریان گریم چهره‌پردازی توسط محسن بابایی، به دلیل شباهت ظاهری محمدحسین لطیفی به تصاویر به جا مانده از تیمور لنگ، ایفاگری نقش کوتاه تیمور لنگ به خود کارگردان واگذار شد.

اکران و نمایش

نخستین پخش مجموعه تلویزیونی نردبام آسمان در شهریور ۱۳۸۸ش (مقارن با ماه مبارک رمضان) در ۲۱ قسمت از شبکه یک سیما انجام شد. پس از اتمام پخش نهایی، خلاصه قسمت‌های سریال نیز تا عید فطر همان سال روی آنتن شبکه یک سیما رفت.

این مجموعه در فروردین ۱۳۹۸ش از شبکه افق بازپخش گردید. همچنین نسخه دوبله‌شده این سریال به زبان فرانسوی در ۲۱ قسمت ۳۰ دقیقه‌ای به سرپرستی حمیدرضا پاکزاد، ترجمه بابک ارشادی، مدیریت دوبلاژ محمد کریمیان و با گویندگی بهزاد فراهانی، در اردیبهشت ۱۳۹۱ش از سیمای فرانسوی شبکه جهانی سحر برای مخاطبان اروپا و آفریقا به نمایش درآمد.

بازخورد

فروش و استقبال

پخش هرشبی سریال نردبام آسمان در ماه رمضان ۱۳۸۸ش موجب جلب توجه مخاطبان به یک اثر علمی و تاریخی گردید. محمدتقی فهیم منتقد سینما، پخش این اثر را گشایش فصلی تازه در تولیدات مناسبتی تلویزیون جهت ذائقه‌سازی مخاطبان دانست. بر اساس گزارش‌های مطبوعاتی، در نظرخواهی‌های انجام‌شده، محتوای این مجموعه نسبت به آثار سال‌های قبل برتر ارزیابی شد.

نقد و بررسی

نقد هنری

مهدی فخیم‌زاده کارگردان سینما و تلویزیون، ساخت نردبام آسمان را اتفاقی مهم در جلب مخاطب عام همراه با رعایت کیفیت فنی خواند و طراحی صحنه‌های جنگی اثر را ستود. اکبر خواجویی کارگردان تلویزیون، طراحی صحنه و لباس مجموعه را چشمگیر و خوب توصیف کرد، اما به برخی انتخاب‌های بازیگران و حاکم شدن صدای برخی صداپیشگان بر نقش‌ها نقد وارد ساخت. سیروس حسن‌پور نیز انتخاب لحن و گویش ملموس و نورپردازی حساب‌شده اثر را از نقاط قوت آن دانست. محمدحسین لطیفی انتخاب زبان و گویش روان به جای ادبیات ثقیل تاریخی را تمهیدی برای همذات‌پنداری بیشتر بینندگان عنوان نمود.

نقد اجتماعی

جواد آرین‌منش نایب‌رئیس وقت کمیسیون فرهنگی مجلس و اسدالله عباسی نماینده مجلس، ساخت این سریال را گامی مؤثر در معرفی مفاخر ملی به جوانان و مقابله با تهاجم فرهنگی و الگوسازی‌های بیگانه ارزیابی کردند. همچنین کبری بختیاری سرپرست هنروران، از سختی شرایط کاری، دستمزد پایین (روزی ۳۰۰۰ تا ۳۵۰۰ تومان) و عدم رسیدگی مناسب به هنروران در جریان تصویربرداری پروژه‌های تاریخی از جمله نردبام آسمان انتقاد کرد.

نقد سیاسی

سید عزت‌الله ضرغامی رئیس وقت سازمان صدا و سیما، در مراسم تقدیر از عوامل سریال، دوری از حواشی و وفاداری به معرفی جایگاه علمی دانشمندان را از برجستگی‌های اثر دانست و از تثبیت هویت ایرانی-اسلامی مفاخر تاریخی تمجید نمود. علی‌اکبر ولایتی مشاور تاریخی سریال، اعلام کرد فیلم‌نامه سریال در چارچوب مستندات تاریخی تدوین شده و استفاده از عناصر دراماتیک برای جذابیت نمایشی اجتانب‌ناپذیر بوده است.

حاشیه‌ها

• **پخش شتاب‌زده و عجله در آماده‌سازی:** مدیران سازمان صدا و سیما تنها ۵ روز پیش از آغاز ماه رمضان ۱۳۸۸ش تصمیم به پخش مناسبتی این سریال گرفتند که این امر موجب فشار شدید بر مراحل تدوین، صداگذاری و فنی گردید.
• **انتقاد از آگهی‌های بازرگانی:** محمدحسین لطیفی از پخش تبلیغات بازرگانی در میان قسمت‌های یک سریال فاخر تاریخی و علمی گلایه کرد.
• **عدم حضور برخی بازیگران در مراسم تجلیل:** در آیین تقدیر رئیس سازمان صدا و سیما از عوامل سریال، بازیگران اصلی شامل وحید جلیلوند، داریوش کاردان، ویشکا آسایش و شبنم قلی‌خانی حضور نیافتند.

جوایز و افتخارات

در سومین جشنواره تلویزیونی جام جم (دی ۱۳۹۲ش)، از محمدحسین لطیفی برای کارگردانی مجموعه تلویزیونی نردبام آسمان در بخش تولیدات الف ویژه معاونت سیما تقدیر به عمل آمد.

جوایز و افتخارات مجموعه تلویزیونی نردبام آسمان در جدول زیر خلاصه شده است:

سال	جشنواره	بخش	نامزد / برنده	نتیجه	منبع
۱۳۹۲ش	سومین جشنواره تلویزیونی جام جم	بهترین کارگردانی (بخش الف ویژه)	محمدحسین لطیفی	تقدیرشده