سگ‌کشی

سگ‌کشی دوازدهمین فیلم بلند سینمایی بهرام بیضایی در مقام نویسنده، کارگردان، تدوین‌گر و تهیه‌کننده است که در سال‌های ۱۳۷۸ و ۱۳۷۹ خورشیدی تولید شد و در اواخر سال ۱۳۸۰ به نمایش عمومی درآمد. این اثر پس از نزدیک به یک دهه دوری ناخواسته بیضایی از عرصه فیلم‌سازی ساخته شد و در بستر روایتی معمایی در گونه تریلر جنایی و با مایه‌های نئو-نوآر، مناسبات اقتصادی، دلال‌مسلکی و دگرگونی‌های اخلاقی جامعه ایران پس از جنگ را از دریچه تلاش‌های یک زن نویسنده برای رهایی همسرش به تصویر می‌کشد. سگ‌کشی با ثبت بیش از ۳۱۹ میلیون تومان فروش در سینماهای تهران، عنوان پرفروش‌ترین و پرمخاطب‌ترین فیلم سال ۱۳۸۰ سینمای ایران را به دست آورد و در نوزدهمین دوره جشنواره فیلم فجر موفق به کسب چندین سیمرغ بلورین از جمله بهترین فیلمنامه، بهترین فیلم‌برداری و بهترین فیلم از نگاه تماشاگران شد.

داستان فیلم

ماجرای فیلم در بازه زمانی اواخر پاییز ۱۳۶۷ تا اندکی پس از آن و در پایان جنگ تحمیلی در تهران و باغستان رخ می‌دهد. گلرخ کمالی که یک بانوی نویسنده ایرانی است، پس از یک سال قهر و دوری که ناشی از گمان برقراری رابطه میان شوهرش ناصر معاصر با منشی شرکت بود، به تهران بازمی‌گردد. او متوجه می‌شود که شریک تجاری شوهرش، جواد مقدم، با صحنه‌سازی تمامی سرمایه شرکت (معادل هفتصد میلیون تومان) را تصاحب کرده و با گریز از مرز، ناصر معاصر را با حجم انبوهی از چک‌های برگشتی و بدهی‌ها در آستانه ورود به زندان تنها گذاشته است.

گلرخ کمالی برای جبران بدگمانی پیشین خود، تصمیم می‌گیرد فداکارانه برای نجات همسرش وارد عمل شود. او ناخواسته پا به دنیای پرکشمکش و ناآشنای دادوستد بازار می‌گذارد تا با پرداخت درصدی از مطالبات چک‌ها، از یکایک شاکیان و طلبکاران رضایت محضری بگیرد و همسرش را از حبس برهاند. در این مسیر، او انواع سختی‌ها، تحقیرها، صدمات جسمی و تلاش‌ها برای سوءاستفاده را تاب می‌آورد و در نهایت موفق می‌شود با پس‌گرفتن چک‌ها و جلب رضایت تمامی طلبکاران، ناصر معاصر را آزاد کند.

پس از آزادی، ناصر معاصر به جای قدردانی، سند طلاق را به گلرخ تحویل می‌دهد. گلرخ درمی‌یابد که تمامی ماجرای ورشکستگی، بدهی‌ها و گریختن شریک، یک دسیسه و صحنه‌سازی از جانب ناصر معاصر بوده تا با خارج کردن شریک از صحنه و به‌دست آوردن رضایت طلبکاران با کمترین هزینه از طریق دوندگی‌های همسرش، صاحب قانونی تمام سرمایه شود و همراه با منشی شرکت (فرشته اقتداری) عازم خارج از کشور گردد. با این حال، در پایان فیلم مشخص می‌شود که جواد مقدم و سایر افراد متضرر که در طول این مدت گلرخ را تعقیب می‌کردند سر می‌رسند و ناصر معاصر در بن‌بست تسویه‌حساب خشن آنان گرفتار می‌شود؛ در حالی که گلرخ کمالی با عبور از این بحران، رنج و زخم‌های خود را به آگاهی و خلاقیت ادبی پیوند می‌زند.

عوامل فیلم

بازیگران

• مژده شمسایی در نقش گلرخ کمالی
• مجید مظفری در نقش ناصر معاصر
• رضا کیانیان در نقش جواد مقدم
• داریوش ارجمند در نقش حاج نقدی
• احمد نجفی در نقش نایری (تایری)
• میترا حجار در نقش فرشته اقتداری
• اسماعیل شنگله در نقش وکیل تاجوردی
• فردوس کاویانی در نقش تابان‌پور
• بهزاد فراهانی در نقش خاوری
• عنایت بخشی در نقش صبوری
• باقر صحرارودی در نقش عیوض
• حسن پورشیرازی در نقش گروهبان بند
• کاظم افرندنیا در نقش افرندی
• جمشید لایق در نقش پدر گلرخ کمالی
• جعفر بزرگی در نقش تاجوردی
• حبیب دهقان‌نسب
• رابعه اسکویی
• کامران فیوضات
• مهتاب نصیرپور
• کامران باختر
• داوود فتحعلی‌بیگی
• مریم بوبانی
• محمود بنفشه‌خواه
• امید همایون
• علی سلیمانی
• هوشنگ قوانلو
• مهشاد مخبری
• محسن قاضی‌مرادی

عوامل تولید

• نویسنده: بهرام بیضایی
• کارگردان: بهرام بیضایی
• تهیه‌کننده: بهرام بیضایی (کاری از گروه فیلم لیسار)
• مدیر فیلم‌برداری: اصغر رفیعی جم
• تدوین: بهرام بیضایی
• موسیقی متن: صبا خضوعی و وارطان ساهاکیان
• طراح صحنه و لباس: ایرج رامین‌فر

تولید

مراحل تولید

فیلمنامه سگ‌کشی در تابستان سال ۱۳۷۱ خورشیدی به قلم بهرام بیضایی به نگارش درآمد، هرچند ساخت آن به دلیل عدم امکان فعالیت این فیلمساز تا پایان دهه ۱۳۷۰ به تعویق افتاد. ساخت این اثر در سال ۱۳۷۹ پس از فاصله‌ای ده‌ساله از تولید فیلم قبلی او یعنی مسافران انجام پذیرفت؛ دورانی که طی آن بیضایی طرح‌های متعددی به اداره نظارت و ارزشیابی وقت ارائه کرده بود که با موانع اداری روبه‌رو شدند.

به روایت علیرضا داوودنژاد، تولید سگ‌کشی در برهه‌ای رخ داد که سینمای بدنه ایران به سمت دوری از مهارت‌های فنی، تقلیل‌گرایی اجرایی و فیلم‌های آسان و ارزان حرکت می‌کرد، در حالی که سگ‌کشی با حدود ۲٬۰۰۰ پلان تقطیع‌شده، تنوع فراوان در لوکیشن‌های تهران و باغستان، انبوهی از بازیگران و دکوپاژ و میزانسن‌های ساختاریافته شکل گرفت.

در فرایند انتخاب بازیگران و هدایت صحنه، نکات متعددی ثبت شده است؛ مجید مظفری روایت کرده که بیضایی پیش از آغاز کار بر خواندن دقیق سناریو تأکید داشته و هشدار داده بود کوچک‌ترین خطایی نباید رخ دهد تا فرجام نقش و غافلگیری درام لو نرود. داریوش ارجمند نیز برای ایفای نقش حاج نقدی تست بازیگری داد و به جهت احترام به سال‌ها عدم امکان فعالیت بیضایی، اعلام نمود قرارداد مالی امضا نخواهد کرد. احمد نجفی نیز پس از آگاهی از آغاز پروژه طی تماسی با بیضایی آمادگی خود را برای هرگونه کمک تولیدی ابراز داشت که در نهایت به ایفای نقش نایری انجامید.

ساخت موسیقی فیلم به وارطان ساهاکیان و صبا خضوعی واگذار شد. ساهاکیان دربارهٔ این همکاری شرح داده است که به دلیل فرصت کوتاه باقی‌مانده تا شروع جشنواره، شرایط بسیار فشرده‌ای حاکم بود؛ او اشاره کرده که بیضایی درک و شناختی مستقل و عمیق از موسیقی و آثار کلاسیک داشت، اما در روند آهنگسازی استقلال عمل آهنگساز را محترم می‌شمرد و صرفاً بر اتودهای آغازین نظارت داشت.

اکران و نمایش

سگ‌کشی پس از رونمایی اولیه در نوزدهمین دوره جشنواره فیلم فجر در بهمن ۱۳۷۹، از روز ۲۵ آذر ۱۳۸۰ اکران عمومی خود را در سینماهای تهران آغاز کرد. نسخه پروانه نمایش فیلم با مدت‌زمان کامل ۱۴۵ دقیقه به اکران درآمد. نمایش فیلم علاوه بر پایتخت، در شهرستان‌های مختلف از جمله شهر شیراز نیز صورت پذیرفت و با صف‌های طولانی و واکنش‌های تماشاگران همراه گردید.

در ۲۶ خرداد ۱۴۰۵، نسخه اصلاح و مرمت‌شده این اثر به همت فیلمخانه ملی ایران (با مدیریت لادن طاهری) و در چارچوب سلسله نشست‌های «کلاسیک‌های کانون» کانون کارگردانان سینمای ایران در سالن سینماتوگراف موزه سینمای ایران به نمایش درآمد و پوستری ویژه به طراحی بهزاد خورشیدی برای این رویداد اختصاص یافت.

بازخورد

فروش و استقبال

سگ‌کشی در اکران سال ۱۳۸۰ به موفقیت گسترده تجاری دست یافت و پرفروش‌ترین فیلم سال شد. بر پایه گزارش‌های آماری، این اثر در طول دوره اکران عمومی در سینماهای تهران (از ۲۵ آذر تا ۲۴ اسفند ۱۳۸۰) مجموعاً ۳ میلیارد و ۱۹۰ میلیون و ۱۰۴ هزار و ۵۰۰ ریال (معادل ۳۱۹ میلیون تومان) فروخت. فیلم تنها ظرف ۱۳ روز نخست اکران در ۲۰ سالن سینمای تهران از مرز ۸۰ میلیون تومان فروش گذر کرد و سینماهای «عصر جدید» در درجه ممتاز، «بلوار» در درجه یک و «مراد» در درجه دو بالاترین میزان فروش را ثبت کردند.

بر اساس نظرسنجی مرکز تحقیقات و مطالعات معاونت سینمایی که در روزهای ۲ و ۴ دی ۱۳۸۰ در سینماهای فرهنگ و عصر جدید ۱ میان ۱٬۰۵۸ تماشاگر صورت گرفت:

• ۷۴/۳ درصد از تماشاگران را جوانان تشکیل می‌دادند.
• از نظر تحصیلی، ۴۲/۵ درصد دارای مدرک دیپلم و ۲۷ درصد فوق‌دیپلم بودند.
• از لحاظ ترکیب جنسیتی، ۵۸/۳ درصد تماشاگران مرد و ۳۸/۳ درصد زن ثبت شدند.
• ۵۸/۵ درصد افراد مجرد و ۳۶/۷ درصد متأهل بودند.
• دانشجویان با ۳۹/۹ درصد و کارمندان با ۱۴/۹ درصد بیشترین گروه شغلی حاضر در سالن‌ها را شامل می‌شدند.
• ۵۲/۹ درصد مخاطبان عکس و پوستر جلوی سینما و ۱۴/۹ درصد تبلیغات تلویزیونی را شیوه آگاهی خود اعلام کردند.
• ۳۱/۴ درصد افراد، شهرت کارگردان و ۱۹/۹ درصد، شهرت هنرپیشگان را انگیزه آغازین تماشای فیلم معرفی نمودند.

نقد و بررسی

نقد هنری

منتقدان سینمایی سگ‌کشی را اثری شاخص در گونه تریلر معمایی با رویکرد نئو-نوآر ارزیابی کرده‌اند، تا جایی که در گزارش بنیاد فیلم بریتانیا از آن به عنوان یکی از تریلرهای برجسته تاریخ سینما یاد شد. به تحلیل سعید قطبی‌زاده، شخصیت زن در سگ‌کشی بازتاب‌دهنده کهن‌الگوی زنان کوشا، امیدوار و رنجور فیلم‌های نوآر است. قطبی‌زاده صحنه افتتاحیه فیلم و تنش میان رضا کیانیان و مجید مظفری در حضور فرد ناظر در باجه تلفن را متأثر از الگوی فیلم «۳۹ پله» اثر آلفرد هیچکاک دانسته و دیالوگ پرداخت ۳۰ درصدی چک‌ها («سی درصد از یک چیز بزرگ، بیشتر از صد درصد یک چیز کوچک است») را ارجاعی به فیلم سینمایی «بیلیاردباز» برمی‌شمارد.

مازیار وکیلی ساختار روایی فیلم را متمایز از الگوهای نمادین پیشین بیضایی ارزیابی کرده و آن را روایتی سرراست، برخوردار از تعلیق ممتد، شخصیت‌پردازی متقن و پایانی شوکه‌کننده توصیف می‌کند که توانسته خشم درونی نسبت به شرایط را به یک تریلر حساب‌شده بدل سازد. همچنین در بررسی‌های فرمی، نحوه حرکت دوربین در نماهای زاویه بالا (High-Angle) از ناصر معاصر در زندان به نشانه حقارت در برابر نماهای زاویه پایین از زندانبان مورد اشاره قرار گرفته که علی‌رغم القای ظاهری قدرت، به اسارت مشترک هر دو در جبر ساختار حاکم دلالت دارد. با این حال، برخی تماشاگران و منتقدان در جلسات نقد به پاره‌ای ویژگی‌ها نظیر تکلف در گفتار شخصیت‌ها یا اغراق در گریم برخی چهره‌ها نقدهایی وارد کرده‌اند.

نقد اجتماعی

بهرام بیضایی در تحلیل درون‌مایه اجتماعی اثر، سگ‌کشی را بازنمایی هویت معاصر و مناسبات حاکم بر مسابقه مادی‌گرایی و دلالی جامعه پس از جنگ دانسته است؛ وضعیتی که با رشد واسطه‌گری، تضعیف تولید و رواج ساخت‌وسازهای سوداگرانه مقارن بود. عنوان «ناصر معاصر» طعنه‌ای کنایی به تیپ غالب افرادی دانسته شده که زیست در دوران معاصر را با فریبکاری، زرنگ‌بازی و تصاحب دارایی دیگران معنا می‌کردند.

محور زنانه اثر و جایگاه گلرخ کمالی کانون توجه منتقدان بوده است. بیضایی در نشست نقد سینما فردوسی اظهار داشت زن‌محوری فیلم‌هایش واکنشی به آسیب‌پذیری بیشتر زنان و کودکان در قبال جامعه‌ای است که در ساختن مناسبات خشن آن نقشی نداشته‌اند اما تاوان سنگین آن را می‌پردازند. گلرخ کمالی که در ابتدای ماجرا شخصیتی ساده‌دل و گرفتار عذاب وجدان است، در مواجهه با طیف‌های گوناگون مردان سودجو (از قماش دلالان، بازاریان سنت‌گرا تا مدیران به‌ظاهر مدرن) معصومیت آغازین خود را از دست می‌دهد و با کسب آگاهی از ورطه تباهی، از ورود به چرخه خشونت و قربانی‌گیری شخصی خودداری می‌ورزد.

نقد سیاسی

لایه‌های سیاسی سگ‌کشی بازتابنده فضای پایان دهه ۱۳۶۰ و دوران گذار از جنگ به سازندگی است. تعبیه عناصر پس‌زمینه همچون حرکت گشت‌های نظامی، سنگربندی‌های حاشیه خیابان و کارگاه ساخت تابلوی تبلیغاتی مرتبط با جنگ در ورای پنجره هتل، امتداد روانی خشونت و ناامنی جنگ را در تاروپود مناسبات شهری آشکار می‌سازد. همچنین سعید قطبی‌زاده اشاره کرده که نگاه صریح و معترض بیضایی در دوران ساخت این فیلم موجی از چالش‌های سیاسی و پچ‌پچ‌های اداری را در ساختار نظارتی ارشاد پدید آورد و موجب جابه‌جایی برخی مدیران سینمایی وقت شد.

حاشیه‌ها

فرایند دریافت پروانه نمایش و اکران سگ‌کشی با تنش‌های گسترده اداری همراه بود. بیضایی اعلام کرد که در برابر درخواست مسئولان ممیزی وقت برای حذف ۳۵ دقیقه از فیلم پایداری ورزیده و صدها صفحه مکاتبه اداری را پشت سر گذاشته تا پروانه نمایش نسخه دست‌نخورده ۱۴۵ دقیقه‌ای را دریافت دارد.

از دیگر چالش‌های مهم فیلم، عرضه نسخه غیرقانونی و کوتاه شده آن در خارج از کشور بود. بیضایی در خرداد ۱۳۸۱ اعلام کرد که بهروز هاشمیان بدون رضایت وی نسخه‌ای بی‌کیفیت و دستکاری‌شده را با زمان کاسته به عنوان محصول مشترک ایران و فرانسه در بازارهای آمریکا و اروپا پخش کرده است؛ اقدامی که از سوی بیضایی ضربه به اعتبار فیلم و نادیده گرفتن حقوق مؤلف نامیده شد.

در بعد رسانه‌ای نیز، در جلسه نقد و بررسی ۵ دی ۱۳۸۰ در تالار ابوریحان دانشگاه شهید بهشتی، نوار ضبط‌شده خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران توسط عوامل کانون فیلم دانشگاه به دلیل اظهارات مطرح‌شده پاک شد که واکنش‌های رسانه‌ای در پی داشت.

جوایز و افتخارات

فیلم سگ‌کشی در جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم، سال ۱۳۷۹) در ۱۲ بخش نامزد دریافت سیمرغ بلورین بود و در نهایت موفق به کسب ۴ جایزه رسمی و عنوان فیلم منتخب تماشاگران شد:

سال	جشنواره	بخش	نامزد / برنده	نتیجه	منبع
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه	بهرام بیضایی	برنده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌برداری	اصغر رفیعی جم	برنده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش دوم مرد	داریوش ارجمند	برنده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین طراحی صحنه	ایرج رامین‌فر	برنده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین فیلم از نگاه تماشاگران	بهرام بیضایی	برنده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین فیلم	بهرام بیضایی	نامزدشده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی	بهرام بیضایی	نامزدشده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد	مجید مظفری	نامزدشده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش دوم زن	میترا حجار	نامزدشده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش دوم زن	رابعه اسکویی	نامزدشده
۱۳۷۹	جشنواره فیلم فجر (دوره نوزدهم)	سیمرغ بلورین بهترین چهره‌پردازی	فرهنگ معیری	نامزدشده