مختارنامه

مختارنامه یک مجموعه تلویزیونی تاریخی و مذهبی ایرانی به کارگردانی داوود میرباقری و تهیه‌کنندگی محمود فلاح است که در مرکز سیمافیلم تولید شد. این سریال داستان زندگی و قیام مختار ثقفی را از دوران جوانی تا شهادت و جریان خون‌خواهی از شهدای کربلا پس از حادثه عاشورا به تصویر می‌کشد. نقش اصلی این مجموعه بر عهده فریبرز عرب‌نیا است و بازیگرانی چون رضا کیانیان، فرهاد اصلانی، مهدی فخیم‌زاده، رضا رویگری، فریبا کوثری، نسرین مقانلو و محمد فیلی در آن به ایفای نقش پرداخته‌اند. نگارش اولیه فیلم‌نامه از سال ۱۳۸۱ش توسط حسن میرباقری و محمد بیرانوند آغاز شد و مراحل فیلم‌برداری آن از فروردین ۱۳۸۳ش تا تیر ۱۳۸۸ش در لوکیشن‌های مختلفی از جمله احمدآباد مستوفی، کاشان، شاهرود، ورامین و آبادان به طول انجامید. پخش نخست این سریال در ۴۰ قسمت از ۹ مهر ۱۳۸۹ش تا ۷ مرداد ۱۳۹۰ش از شبکه یک سیما انجام شد.

داستان فیلم

داستان سریال با مرور بخش‌هایی از زندگی مختار ثقفی در دوران حکومت معاویه و جریان مجروح شدن امام حسن مجتبی (ع) و پناه بردن ایشان به مدائن آغاز می‌شود. با ورود مسلم بن عقیل به کوفه، مختار میزبانی او را بر عهده می‌گیرد، اما با ورود عبیدالله بن زیاد به شهر، مختار دستگیر شده و در زمان وقوع حادثه عاشورا در زندان محبوس می‌گردد.

پس از آزادی از زندان با وساطت شوهر خواهرش عبدالله بن عمر، مختار به مکه می‌رود و در جریان محاصره مکه با سپاه عبدالله بن زبیر علیه امویان همکاری می‌کند. او سپس به کوفه بازمی‌گردد و با سازمان‌دهی شیعیان و موالیان ایرانی به رهبری کیان ایرانی، قیام خود را آغاز می‌نماید.

در جریان این قیام، عاملان اصلی حادثه کربلا از جمله عمر سعد، شمر بن ذی‌الجوشن، عبیدالله بن زیاد و حرمله به سزای اعمال خود می‌رسند و مختار حکومت عدل علوی را در کوفه برپا می‌سازد. با این حال، با تشدید اختلافات میان یاران مختار و محاصره دارالعماره کوفه توسط سپاه مصعب بن زبیر، یاران مختار تسلیم شده و در نهایت با شهادت مختار و مجازات تسلیم‌شدگان توسط آل زبیر، قیام پایان می‌یابد.

عوامل فیلم

بازیگران

• فریبرز عرب‌نیا در نقش مختار ثقفی
• رضا کیانیان در نقش عبدالله بن زبیر
• فرهاد اصلانی در نقش عبیدالله بن زیاد
• مهدی فخیم‌زاده در نقش عمر بن سعد
• محمد فیلی در نقش شمر بن ذی‌الجوشن
• رضا رویگری در نقش کیان ایرانی (کیسان ابوعمره)
• فریبا کوثری در نقش عمره (همسر مختار)
• نسرین مقانلو در نقش ناریه (همسر مختار)
• ژاله علو در نقش دومه الحسناء (مادر مختار)
• امین زندگانی در نقش مسلم بن عقیل
• حسن میرباقری در نقش ابراهیم بن مالک اشتر
• الهام حمیدی در نقش شیرین (همسر کیان)
• عنایت شفیعی در نقش بن کامل
• داوود رشیدی در نقش نعمان بن بشیر
• پرویز پورحسینی در نقش میثم تمار
• اکبر زنجانپور در نقش سعید بن مسعود (عموی مختار)
• ویشکا آسایش در نقش جعده
• جعفر دهقان در نقش مصعب بن زبیر
• حامد حدادی در نقش یحیی بن زمزم (سرباز سپاه آل زبیر)
• بهنام تشکر در نقش مترسک / یکی از اهالی اهواز
• اکبر سلطان‌علی در نقش رستم (غلام شمر)
• مسعود ولدبیگی در نقش سردسته خوارج مکه
• محمود اردلان در نقش زائدة بن قدامه / زهیر بن قین
• حامد میرباقری در نقش ثابت بن مختار / وهب نصرانی

عوامل تولید

• نویسنده و کارگردان: داوود میرباقری
• تهیه‌کننده: محمود فلاح
• نویسندگان اولیه: حسن میرباقری و محمد بیرانوند
• بازنویسی نهایی فیلم‌نامه: داوود میرباقری
• محقق تاریخ اسلام: رسول جعفریان
• مدیر فیلم‌برداری: عظیم جوانروح
• تدوین‌گر: مهدی حسینیوند
• طراحان چهره‌پردازی: عبدالله اسکندری و مسعود ولدبیگی
• طراح صحنه و لباس / مدیر هنری: محسن شاه‌ابراهیمی و جلیل فتوحی‌نیا
• آهنگساز: امیر توسلی
• خواننده تیتراژ ابتدایی: اکبر سلطان‌علی
• همنوازی لالایی تیتراژ: صدیقه بحرانی
• طراح حرکات رزمی: محمود اردلان
• مدیر روابط عمومی: رضا استادی
• عکاس: مسعود پاکدل
• بدلکاران نقش اصلی: عباس اصانلو و امیررضا گیتی‌بان

تولید

مراحل تولید

طرح اولیه مجموعه تلویزیونی مختارنامه توسط محمدابراهیم سلطانی‌فر به نگارش درآمد و سپس نگارش متن اولیه آن توسط حسن میرباقری و محمد بیرانوند با نظارت داوود میرباقری از فروردین ۱۳۸۱ش شروع گردید که نگارش نهایی آن در مهر ۱۳۸۱ش به پایان رسید. مراحل پیش‌تولید رسمی سریال از اسفند ۱۳۸۱ش آغاز شد؛ ساخت دکورها از خرداد ۱۳۸۲ش، دوخت لباس‌ها از تیر ۱۳۸۲ش و آماده‌سازی لوازم صحنه از مرداد ۱۳۸۲ش پی گرفته شد. فیلم‌برداری این مجموعه به شیوه ۳۵ میلی‌متری در ۲۳ فروردین ۱۳۸۳ش از آران و بیدگل و کاشان آغاز گردید و پس از ۷ سال در تیر ۱۳۸۸ش به پایان رسید.

لوکیشن اصلی سریال در زمینی به مساحت ۲۴ هکتار در منطقه احمدآباد مستوفی واقع در جنوب غربی تهران بنا شد که شامل دکورهای عظیم شهر کوفه، مکه و مدائن بود. بخش‌های مربوط به اردوگاه نخیله با خاک‌برداری ۱۰ هکتار زمین و ساخت ۴ پل در حاشیه رودخانه بهمن‌شیر آبادان به تصویر کشیده شد. همچنین صحنه نبردهای سنگین در شهرستان شاهرود و روستای طرود (جهت بازسازی صحنه‌های کربلا و نهر علقمه)، گندمزارهای ورامین و روستای عشق‌آباد، و شهرک سینمایی دفاع مقدس مقابل دوربین رفت.

در این سریال بیش از ۶۰ بازیگر اصلی، ۱۴۰ بازیگر فرعی و حدود ۲٬۰۰۰ سیاهی‌لشکر به کار گرفته شدند و در مجموع ۱٬۴۳۰ نفر به‌عنوان عوامل اجرایی در پروژه فعالیت داشتند. فریبرز عرب‌نیا برای بازی در نقش مختار حدود ۵ تا ۶ سال زمان صرف کرد و در این مدت در فیلم دیگری به ایفای نقش نپرداخت. نخستین گزینه داوود میرباقری برای نقش مختار جمشید هاشم‌پور بود که پس از پاسخ منفی وی به‌دلیل دستمزد پیشنهادی ۱۴۰ میلیون تومانی و عدم توان بدنی کافی، پیشنهاد به علیرضا شجاع‌نوری داده شد و در نهایت نقش به فریبرز عرب‌نیا رسید.

تبدیل نگاتیو ۳۵ میلی‌متری این سریال به نسخه دیجیتال و اصلاح رنگ آن برای نخستین‌بار در لابراتوار صداوسیما انجام گردید که تجهیز این لابراتوار را برای پروژه‌های بعدی به همراه داشت. بودجه کل ساخت سریال از سوی سازندگان و منابع رسمی بین ۲۰ تا ۲۵ میلیارد تومان اعلام شد و مجموع دستمزد فریبرز عرب‌نیا برای کل طول پروژه ۵۰۰ میلیون تومان بود.

اکران و نمایش

پخش نخست مجموعه تلویزیونی مختارنامه در ۴۰ قسمت ۶۰ دقیقه‌ای از روز جمعه ۹ مهر ۱۳۸۹ش از شبکه یک سیما آغاز شد و در تاریخ ۷ مرداد ۱۳۹۰ش به پایان رسید. این سریال پس از پخش اولیه، به‌صورت مستمر در سال‌های بعد در ماه محرم از شبکه‌های مختلف سیما از جمله شبکه آی‌فیلم، شبکه چهار و شبکه قرآن بازپخش گردید.

طبق تحلیل‌های اقتصادی رسانه‌ای در سال ۱۴۰۱ش، پخش مجدد این سریال ۲٬۴۰۰ دقیقه‌ای با توجه به هزینه‌های تولید آثار الف‌ویژه جدید، صرفه‌جویی اقتصادی بالغ بر ۸۰۰ میلیارد تومان در سال برای سازمان صداوسیما به همراه داشته است.

بازخورد

فروش و استقبال

پخش سریال مختارنامه با استقبال گسترده مخاطبان در ایران و جوامع شیعی منطقه مواجه شد و تمبر یادبود این سریال در مراسم رسمی با حضور مقامات کشور رونمایی گردید. همچنین در میان کشورهای عربی، بازتاب‌های متفاوتی ایجاد نمود و در کشورهایی نظیر عربستان و یمن با تحریم مواجه شد.

نقد و بررسی

نقد هنری

از منظر ساختار نمایشی، حسن میرباقری از نویسندگان سریال، با اشاره به طولانی شدن اثر اظهار داشت که پافشاری بر کمیت و شعارگویی در برخی بخش‌ها موجب دوپارگی لحن روایت و نگاه سیاه و سفید به شخصیت‌ها شده است و تدوین اثر در قالب ۲۰ تا ۲۵ قسمت می‌توانست انسجام بهتری ایجاد کند. از سوی دیگر، طراحی صحنه‌های نبرد، موسیقی متن امیر توسلی، چهره‌پردازی سنگین عبدالله اسکندری و ترکیب گفتار وزین تاریخی با زبان عامیانه به‌عنوان نقاط قوت هنری سریال ارزیابی شدند.

نقد اجتماعی

بازپخش‌های مکرر سریال در طول سالیان متمادی موجب واکنش برخی هنرمندان گردید؛ محمد فیلی بازیگر نقش شمر اشاره کرد که تکرار بی‌رویه اثر در تلویزیون، ارزش‌های فنی آن را کاهش داده و آن را به سوژه‌ای برای شوخی‌های مجازی در شبکه‌های اجتماعی تبدیل کرده است. همچنین عدم تخصیص بودجه و امکانات کافی به کادر بدلکاران سریال از دیگر انتقادات مطرح‌شده در حوزه روابط کارگری پروژه بود.

نقد سیاسی

در زمان پخش سریال، برخی منتقدان با اتخاذ رویکرد «نقد استراتژیک سینما»، به تطبیق نمادین وقایع تاریخی داستان با تحولات سیاسی سال ۱۳۸۸ش در ایران پرداختند که این نوع برداشت‌ها با واکنش‌های متفاوتی در محافل رسانه‌ای همراه شد.

حاشیه‌ها

تصویربرداری صحنه‌های مربوط به چهره حضرت عباس (ع) با بازی کاوه فتوحی انجام شد، اما به‌دلیل مخالفت برخی مراجع تقلید با نمایش چهره ایشان، این بخش‌ها از نسخه نهایی روی آنتن حذف گردید.

همچنین رضا استادی مدیر روابط عمومی پروژه در کتاب «پرونده مختارنامه» به چالش‌های حقوقی زمین‌های کشاورزی احمدآباد مستوفی و شتاب‌زدگی مدیران وقت صداوسیما در سال ۱۳۸۲ش به‌دلیل ترس از تغییرات مدیریتی اشاره کرده است. پس از اتمام رسمی فیلم‌برداری در سال ۱۳۸۸ش نیز برخی صحنه‌ها با حضور مهدی فخیم‌زاده و ماه چهره خلیلی مجدداً فیلم‌برداری شد.

جوایز و افتخارات

سال	رویداد / جشنواره	بخش / رده	دریافت‌کننده	نتیجه	منبع
۱۳۸۹ش	همایش تجلیل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی	لوح تقدیر و تجلیل ویژه از عوامل سریال	داوود میرباقری، محمود فلاح، فریبرز عرب‌نیا و کادر تولید	برنده
۱۳۹۰ش	مراسم تجلیل مجلس شورای اسلامی (شاهرود)	لوح یادبود و رونمایی از تمبر یادبود سریال	داوود میرباقری و عوامل سریال	برنده