چهل سالگی

فیلم سینمایی چهل سالگی به کارگردانی و تهیه‌کنندگی علیرضا رئیسیان و نویسندگی مصطفی رستگاری، محصول سال ۱۳۸۸ش درام سینمایی، عاشقانه و اجتماعی ایرانی است. فیلم‌نامه این اثر اقتباسی آزاد از رمان چهل سالگی نوشته ناهید طباطبایی است که با نگاهی به داستان «پادشاه و کنیزک» مثنوی معنوی به نگارش درآمده است. در این فیلم بازیگرانی چون لیلا حاتمی، محمدرضا فروتن، عزت‌الله انتظامی، فرزان اطهری، سهیلا گلستانی، پریا مردانی‌ها، افشین نخعی و اشکان صادقی به ایفای نقش پرداخته‌اند. این اثر نخستین بار در بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۸ش) به نمایش درآمد و موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌نامه اقتباسی و جایزه ویژه هیئت داوران شد. چهل سالگی از ۱۶ تیر ۱۳۸۹ش روانه پرده سینماها شد و در مجموع نمایش خود در تهران و شهرستان‌ها به فروشی نزدیک به یک میلیارد تومان دست یافت.

داستان فیلم

نگار تمدن زنی ۳۵ ساله است که در آستانه چهل سالگی و ورود به دوره میانسالی، در زندگی زناشویی خود با همسرش فرهاد دچار روزمرگی، رخوت و خستگی شده است. فرهاد در اوایل انقلاب به عنوان قاضی کشیک مشغول به کار بوده و در جریان یک پرونده، نگار و نامزدش کوروش کیان را که هر دو دانشجوی موسیقی بودند بازداشت کرده بود. با صدور رای و مداخله فرهاد، زمینه‌ساز جدایی قهری آن دو فراهم شده و کوروش به فرانسه مهاجرت می‌کند و فرهاد با نگار ازدواج می‌نماید.

پس از ۲۰ سال، به نگار خبر می‌رسد که کوروش کیان به عنوان رهبر ارکستر برای اجرای کنسرت زنده به ایران دعوت شده و مسئولان برگزاری کنسرت، نگار را به عنوان مدیر اجرایی برنامه‌های او منصوب کرده‌اند. با بازگشت کوروش، فرهاد از موضوع باخبر شده و به جای برخورد تند، بستری فراهم می‌سازد تا نگار با گذشته‌اش روبه‌رو شود و عیار علاقه و زندگی زناشویی‌شان سنجیده شود. نگار در میان خاطرات گذشته و واقعیت زندگی فعلی دچار چالش و تردید می‌شود، اما در نهایت با شناخت ماهیت گذشته، به آرامش و خودباوری رسیده و به زندگی خانوادگی‌اش بازمی‌گردد. همچنین داستان فرعی استاد قدیمی فرهاد به موضوعاتی مانند قضاوت، قانون و سه‌گانه عشق، داوری و مرگ می‌پردازد.

عوامل فیلم

بازیگران

• لیلا حاتمی: نگار تمدن
• محمدرضا فروتن: فرهاد
• عزت‌الله انتظامی: استاد قدیمی فرهاد (قاضی سابق)
• فرزان اطهری: کوروش کیان
• سهیلا گلستانی
• پریا مردانی‌ها: دختر نگار و فرهاد
• افشین نخعی
• اشکان صادقی

عوامل تولید

• کارگردان: علیرضا رئیسیان
• نویسنده: مصطفی رستگاری (بر اساس رمان نوشته ناهید طباطبایی)
• تهیه‌کننده: علیرضا رئیسیان
• مدیر فیلم‌برداری: محمود کلاری
• تدوین: هایده صفی‌یاری
• آهنگساز: کریستف رضاعی
• صدابردار: نظام‌الدین کیایی
• صداگذار: محمدرضا دلپاک
• طراح صحنه و لباس: ایرج رامین‌فر
• طراح چهره‌پردازی: عبدالله اسکندری
• جلوه‌های ویژه: عباس شوقی
• مدیر تولید: هایده قریشی
• برنامه‌ریز و دستیار اول کارگردان: کاوه سجادی‌حسینی
• عکاس: رامتین فیروزیان

تولید

مراحل تولید

علیرضا رئیسیان با پیشنهاد فریدون جیرانی رمان «چهل سالگی» نوشته ناهید طباطبایی را مطالعه نمود و پس از توافق با نویسنده، نگارش فیلم‌نامه اقتباسی را با همکاری مصطفی رستگاری آغاز کرد. در تدوین فیلم‌نامه، ساختار داستانی «پادشاه و کنیزک» از دفتر اول مثنوی معنوی با نگاهی امروزی به شخصیت زن تلفیق شد.

فیلم‌برداری اثر در سال ۱۳۸۷ش توسط محمود کلاری انجام پذیرفت که حدود یک‌چهارم از صحنه‌ها به صورت دیجیتال ثبت شد. مراحل فنی و قطع نگاتیو در دی ۱۳۸۸ش به پایان رسید تا فیلم جهت حضور در بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر آماده شود.

اکران و نمایش

چهل سالگی از ۱۶ تیر ۱۳۸۹ش در گروه سینماهای آزادی (۱۵ سالن سینما در تهران) به روی پرده رفت. مسئولیت پخش این فیلم بر عهده هدایت‌فیلم بود. پس از اکران سینمایی، نسخه ویدئویی این اثر در آذر ۱۳۸۹ش توسط شبکه نمایش خانگی عرضه گردید. همچنین این فیلم در اول اردیبهشت ۱۳۹۷ش از شبکه بین‌المللی هیسپان تی‌وی به نمایش درآمد.

بازخورد

فروش و استقبال

این اثر در ۶ روز نخست نمایش خود ۶۵ میلیون تومان فروش داشت. تا ۷ شهریور ۱۳۸۹ش، فروش فیلم در سالن‌های تهران به ۵۰۰ میلیون تومان رسید. در نهایت بر اساس آمار اعلام‌شده توسط پخش‌کننده، چهل سالگی ۵۳۰ میلیون تومان در تهران و حدود ۳۸۰ میلیون تومان در شهرستان‌ها (در مجموع ۹۱۰ میلیون تومان) فروش ثبت کرد.

نقد و بررسی

نقد هنری

زاون قوکاسیان در نشست نقد فیلم در اصفهان، اقدام رئیسیان در اقتباس از رمان ادبی و نیز کارکرد موسیقی کریستف رضاعی را مثبت ارزیابی کرد. رامتین شهبازی اثر را ملودرامی زنانه و اقتباسی موفق از ادبیات داستانی دانست. فریبا اشوئی نیز فیلم را درامی شخصیت‌محور و جزءنگر توصیف نمود که با الهام از مثنوی معنوی، به نقد عشق‌های دروغین و بازشناخت خودباوری می‌پردازد. در مقابل، رضا احسان‌پور استفاده زیاد از فلاش‌بک‌های متقاطع را خسته‌کننده خواند، اما بازی عزت‌الله انتظامی و پرداختن به موضوع قضاوت را قابل تأمل دانست.

نقد اجتماعی

مینا پورفرخ روان‌شناس خانواده در برنامه رادیویی «تصویر خیال»، به تحلیل چالش‌های زن ۳۵ ساله در مواجهه با حس روزمرگی و بازگشت عشق قدیمی پرداخت. علیرضا رئیسیان نیز اعلام نمود که برای ساخت اثر، حدود ۷۵ پرونده قتل‌های ناموسی بررسی شده بود تا ریشه‌های بحران خانواده آسیب‌شناسی شود.

نقد سیاسی

خبرگزاری ایرنا در گزارشی در بهمن ۱۳۸۸ش، مضمون کلی فیلم را روایتی اومانیستی و متأثر از اندیشه‌های روشنفکری قرن بیستم اروپا (به‌ویژه سارتر) قلمداد کرد که مفهوم آفرینش را با نگاهی پوچ‌گرایانه به چالش می‌کشد.

حاشیه‌ها

علیرضا رئیسیان از عدم حمایت سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران گله نمود و اظهار داشت علیرغم دستور محمدباقر قالیباف (شهردار وقت تهران)، مسئولیتی از سوی مسئولان آن سازمان برای تأمین مالی فیلم پذیرفته نشد که منجر به بروز مشکلات مالی در مرحله تسویه حساب شد. همچنین رئیسیان اشاره کرد یکی از بازیگران فیلم برای یک روز اضافه کاری تقاضای دستمزد یک ماه را داشت و اقدام به شکایت قانونی نمود که در نهایت به نتیجه‌ای نرسید.

جوایز و افتخارات

سال	رویداد / جشنواره	بخش / رده	دریافت‌کننده	نتیجه	منبع
۱۳۸۸	بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر	سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌نامه اقتباسی	مصطفی رستگاری	برنده
۱۳۸۸	بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر	جایزه ویژه هیئت داوران	علیرضا رئیسیان	برنده
۱۳۸۸	بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر	سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی	علیرضا رئیسیان	نامزدشده
۱۳۸۸	بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر	سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد	محمدرضا فروتن	نامزدشده
۱۳۸۸	بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر	سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن	لیلا حاتمی	نامزدشده